_20211114171230.png)
Một số kết quả trợ giúp pháp lý trong các Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 – 2025 và đề xuất giai đoạn 2026 - 2035
Trợ giúp pháp lý là chính sách xã hội nhân văn của Đảng và Nhà nước dành cho người nghèo, người có công với cách mạng và người yếu thế trong xã hội nhằm bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích của họ khi có vướng mắc pháp luật, tranh chấp xảy ra. Đây là một trong những chính sách giảm nghèo trong tổng thể các chính sách giảm nghèo của Đảng và Nhà nước từ năm 2002 đến nay. Nhiệm vụ này được giao cho Bộ Tư pháp thực hiện từ năm 1997 đến nay. Hiện nay, tại Nghị định số 39/2025/NĐ-CP ngày 26/02/2025 của Chính phủ quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Tư pháp đã quy định Bộ Tư pháp là cơ quan của Chính phủ thực hiện chức năng quản lý nhà nước về trợ giúp pháp lý (TGPL). Ngày 18/01/2022, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 90/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 – 2025; ngày 22/02/2022, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 263/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn giai đoạn từ năm 2021 – 2025. Triển khai nội dung về TGPL trong Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025 Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025 đã đạt được những kết quả đáng khích lệ:
I. Một số kết quả trợ giúp pháp lý trong các Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 -2025
Trong giai đoạn từ năm 2021-2025, bằng nguồn kinh phí từ chương trình mục tiêu quốc gia được cấp, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp đã triển khai xây dựng và phát sóng nhiều chương trình, phóng sự về TGPL trên Đài Truyền hình, sản xuất và phát hành hàng nghìn đợt thông điệp với các nội dung về TGPL trên Đài Tiếng nói Việt Nam cho hàng triệu lượt người nghe, xem; biên soạn, in ấn và phát hành hàng trăm nghìn tờ gấp pháp luật, tài liệu về TGPL; tổ chức các đợt truyền thông theo địa bàn, các hoạt động khảo sát về trợ giúp pháp lý để hướng dẫn người nghèo, đối tượng yếu thế, người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, người dân biết về trợ giúp pháp lý và cách thức để thực hiện quyền được trợ giúp pháp lý.
Bên cạnh đó, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp, đã tổ chức hàng chục lớp tập huấn kỹ năng, chuyên đề chuyên sâu TGPL cho người thực hiện TGPL trong lĩnh vực pháp luật dân sự, hình sự và hành chính; hàng trăm đợt tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực, kiến thức trợ giúp pháp lý điểm hoặc luân phiên theo địa bàn cho cán bộ thôn, bản đại diện cộng đồng, lãnh đạo tổ nhóm, cán bộ chi hội đoàn thể, cộng tác viên, người có uy tín, các tổ chức và cá nhân có liên quan để giải thích về trợ giúp pháp lý cho người dân và giới thiệu người dân thuộc diện trợ giúp pháp lý đến các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước khi gặp vướng mắc pháp luật, làm cầu nối giữa người dân với các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước; biên tập các video tập huấn kỹ năng TGPL cho người nghèo, người yếu thế và các hoạt động khác để tăng cường, nâng cao năng lực về TGPL.
Công tác truyền thông về TGPL đối với người nghèo, người dân vùng nông thôn tiếp tục được chú trọng và phát huy hiệu quả; tập trung vào những vấn đề thiết thực trong cuộc sống, tác động trực tiếp đến cải thiện chất lượng sống và điều kiện sinh hoạt ở nông thôn. Người nghèo, người dân vùng nông thôn đã cơ bản được tiếp cận và hiểu về chính sách TGPL mà Nhà nước dành cho họ. Từ đó, nhận thức về công tác TGPL của cán bộ các cấp và người dân được nâng cao, góp phần không nhỏ trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, công bằng trong tiếp cận pháp luật, tiếp cận công lý. Trong thời gian qua, Bộ Tư pháp (Cục PBGDPL&TGPL) phối hợp với Trung tâm TGPL nhà nước, Phòng Tư pháp các huyện, thị xã, thành phố, UBND các xã tổ chức các buổi truyền thông pháp luật về TGPL dưới hình thức báo cáo các chuyên đề pháp luật về TGPL cho hàng ngàn lượt người dân, đặc biệt là các chuyên đề về chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với công tác TGPL, các chuyên đề pháp luật gần gũi thường xảy ra trong cuộc sống hàng ngày của người dân, tiêu chí về TGPL trong xây dựng nông thôn mới, từng bước nâng cao nhận thức về mặt pháp luật cho người dân nói chung và nhận thức về giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới nói riêng. Từ đó mỗi người dân nhận thức đầy đủ trách nhiệm của mình, xác định được mục tiêu của việc xây dựng nông thôn mới là nhằm phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân ở nông thôn; tạo sự đồng thuận trong nhân dân, phấn đấu hoàn thành các tiêu chí về xây dựng nông thôn mới. Trang thông tin điện tử TGPL Việt Nam (https://tgpl.moj.gov.vn) thuộc Cổng Thông tin điện tử Bộ Tư pháp đăng tải nhiều tin, bài truyền thông, giới thiệu các văn bản, quy định và nghiên cứu, trao đổi các nội dung có liên quan đến tổ chức và hoạt động TGPL nói chung cũng như việc triển khai thực hiện nội dung TGPL trong Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021- 2025. Bộ Tư pháp tiếp tục xử lý thông tin liên quan đến TGPL trên các phương tiện thông tin truyền thông để đăng tải lên Trang thông tin điện tử TGPL Việt Nam cũng như kịp thời chỉ đạo các Trung tâm TGPL nhà nước cử người thực hiện TGPL cho người thuộc diện được TGPL khi họ có nhu cầu. Các vụ việc đều đã được các Trung tâm chủ động tiếp cận để thực hiện TGPL kịp thời, đúng quy định.
Ở địa phương: các địa phương đã quan tâm triển khai nhiệm vụ công tác TGPL cho người dân, nhất là người dân vùng nông thôn, góp phần thiết thực vào công tác xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững của địa phương như: Chú trọng công tác truyền thông, nâng cao nhận thức, thông tin về TGPL, tăng cường khả năng thụ hưởng dịch vụ TGPL; tăng cường phối hợp với các cơ quan, địa phương; tăng cường công tác TGPL cho các đối tượng được TGPL theo quy định; cử Trợ giúp viên pháp lý trực theo các Chương trình phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng; Phối hợp với UBND cấp xã rà soát, tổng hợp thông tin về tổng số người dân được TGPL. Một số địa phương đã tổ chức Hội nghị truyền thông pháp luật về TGPL cho cán bộ chi hội đoàn thể, người có uy tín trong cộng đồng, người dân; lắp đặt mới, thay thế các Bảng thông tin, hộp tin TGPL tại trụ sở UBND xã, phường, thị trấn. Biên soạn, in ấn cấp phát tờ rơi, tờ gấp về TGPL, tài liệu pháp luật phát miễn phí cho người dân nhằm giúp cho người dân, đặc biệt là người nghèo, những đối tượng đặc thù tại các vùng nông thôn thực hiện quyền được thụ hưởng chính sách TGPL miễn phí; thực hiện phát thanh để tuyên truyền, phổ biến các lĩnh vực pháp luật phát trên hệ thống loa truyền thanh của cấp xã. Bên cạnh đó, một số địa phương còn xây dựng tài liệu, tổ chức các hội nghị tập huấn, bồi dưỡng kiến thức, tập huấn về kỹ năng nghiệp vụ cho đội ngũ làm công tác TGPL, tổ chức chuyên đề TGPL kết nối cộng đồng. Từ đó, nâng cao năng lực, kiến thức, hiểu biết về TGPL cho những người có uy tín trong cộng đồng và đội ngũ cán bộ ở cơ sở (công an xã, công chức tư pháp hộ tịch...), tổ chức, đoàn thể của cấp xã để kịp thời giải thích cho người dân về quyền được TGPL, hướng dẫn người thuộc diện TGPL liên hệ với tổ chức thực hiện TGPL/người thực hiện TGPL tại địa phương.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực hiện TGPL cho người nghèo, tại vùng nông thôn còn có một số hạn chế như sau:
- Thực tiễn vẫn còn nhiều người dân nghèo chưa biết TGPL để thụ hưởng khi có vướng mắc pháp luật. Số lượng vụ việc TGPL, nhất là vụ việc TGPL tham gia tố tụng so với số lượng vụ việc tố tụng được Tòa án nhân dân các cấp xét xử còn chiếm tỷ lệ thấp[1], do đó có thể còn người thuộc diện TGPL chưa tiếp cận và sử dụng dịch vụ TGPL. Qua khảo sát, đánh giá cho thấy có một số người dân đã từng được TGPL miễn phí liên quan đến vụ việc của họ trước đó nhưng sau khi được hỏi lại họ cũng không còn nhớ về TGPL. Một trong những nguyên nhân là do nhận thức, hiểu biết về TGPL của một số bộ phận người nghèo và đối tượng yếu thế thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo không đồng đều, nhiều nơi còn hạn chế. Điều này dẫn đến họ có thể không biết và không nghĩ tới các hậu quả pháp lý có thể phải gánh chịu khi có hành vi vi phạm pháp luật. Một bộ phận người dân còn suy nghĩ đơn giản và thường chỉ quan tâm, lo lắng về việc làm, kiếm sống... Chính cuộc sống khó khăn, vất vả, nhất là vùng sâu, vùng xa cách xa trung tâm, điều kiện tiếp cận với thông tin pháp luật còn hạn chế nên khi có những vụ việc liên quan đến pháp luật, họ không biết phải làm thế nào, phải tìm đến ai để bảo vệ quyền và lợi ích của họ. Nhất là trong bối cảnh hiện nay khi hệ thống pháp luật đang tiếp tục hoàn thiện để phù hợp với tình hình mới, việc nắm bắt được các quy định pháp luật có liên quan để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bản thân, đối với người dân nghèo là điều khá khó khăn.
- Thực tiễn cho thấy kinh phí cho vụ việc TGPL, nhất là vụ việc tham gia tố tụng cho người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo của các Trung tâm TGPL nhà nước ở các tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách còn hạn chế nên một số Trung tâm gặp khó khăn để chi trả cho vụ việc này cũng như kinh phí hỗ trợ đào tạo nghề luật sư để tạo nguồn bổ nhiệm Trợ giúp viên pháp lý, xây dựng chuyên trang, chuyên mục TGPL trên đài phát thanh xã… Trước đây, giai đoạn 2016 - 2020, các tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách đã được ngân sách trung ương hỗ trợ kinh phí để thực hiện các hoạt động trên theo Quyết định số 32/2016/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, nhưng nay thì không còn được hỗ trợ.
II. Đề xuất, kiến nghị
Trong giai đoạn từ năm 2021-2025, bằng nguồn kinh phí từ chương trình mục tiêu quốc gia được cấp, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp đã triển khai xây dựng và phát sóng nhiều chương trình, phóng sự về TGPL trên Đài Truyền hình, sản xuất và phát hành hàng nghìn đợt thông điệp với các nội dung về TGPL trên Đài Tiếng nói Việt Nam cho hàng triệu lượt người nghe, xem; biên soạn, in ấn và phát hành hàng trăm nghìn tờ gấp pháp luật, tài liệu về TGPL; tổ chức các đợt truyền thông theo địa bàn, các hoạt động khảo sát về trợ giúp pháp lý để hướng dẫn người nghèo, đối tượng yếu thế, người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, người dân biết về trợ giúp pháp lý và cách thức để thực hiện quyền được trợ giúp pháp lý.
Bên cạnh đó, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp, đã tổ chức hàng chục lớp tập huấn kỹ năng, chuyên đề chuyên sâu TGPL cho người thực hiện TGPL trong lĩnh vực pháp luật dân sự, hình sự và hành chính; hàng trăm đợt tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực, kiến thức trợ giúp pháp lý điểm hoặc luân phiên theo địa bàn cho cán bộ thôn, bản đại diện cộng đồng, lãnh đạo tổ nhóm, cán bộ chi hội đoàn thể, cộng tác viên, người có uy tín, các tổ chức và cá nhân có liên quan để giải thích về trợ giúp pháp lý cho người dân và giới thiệu người dân thuộc diện trợ giúp pháp lý đến các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước khi gặp vướng mắc pháp luật, làm cầu nối giữa người dân với các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước; biên tập các video tập huấn kỹ năng TGPL cho người nghèo, người yếu thế và các hoạt động khác để tăng cường, nâng cao năng lực về TGPL.
Công tác truyền thông về TGPL đối với người nghèo, người dân vùng nông thôn tiếp tục được chú trọng và phát huy hiệu quả; tập trung vào những vấn đề thiết thực trong cuộc sống, tác động trực tiếp đến cải thiện chất lượng sống và điều kiện sinh hoạt ở nông thôn. Người nghèo, người dân vùng nông thôn đã cơ bản được tiếp cận và hiểu về chính sách TGPL mà Nhà nước dành cho họ. Từ đó, nhận thức về công tác TGPL của cán bộ các cấp và người dân được nâng cao, góp phần không nhỏ trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, công bằng trong tiếp cận pháp luật, tiếp cận công lý. Trong thời gian qua, Bộ Tư pháp (Cục PBGDPL&TGPL) phối hợp với Trung tâm TGPL nhà nước, Phòng Tư pháp các huyện, thị xã, thành phố, UBND các xã tổ chức các buổi truyền thông pháp luật về TGPL dưới hình thức báo cáo các chuyên đề pháp luật về TGPL cho hàng ngàn lượt người dân, đặc biệt là các chuyên đề về chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với công tác TGPL, các chuyên đề pháp luật gần gũi thường xảy ra trong cuộc sống hàng ngày của người dân, tiêu chí về TGPL trong xây dựng nông thôn mới, từng bước nâng cao nhận thức về mặt pháp luật cho người dân nói chung và nhận thức về giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới nói riêng. Từ đó mỗi người dân nhận thức đầy đủ trách nhiệm của mình, xác định được mục tiêu của việc xây dựng nông thôn mới là nhằm phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân ở nông thôn; tạo sự đồng thuận trong nhân dân, phấn đấu hoàn thành các tiêu chí về xây dựng nông thôn mới. Trang thông tin điện tử TGPL Việt Nam (https://tgpl.moj.gov.vn) thuộc Cổng Thông tin điện tử Bộ Tư pháp đăng tải nhiều tin, bài truyền thông, giới thiệu các văn bản, quy định và nghiên cứu, trao đổi các nội dung có liên quan đến tổ chức và hoạt động TGPL nói chung cũng như việc triển khai thực hiện nội dung TGPL trong Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021- 2025. Bộ Tư pháp tiếp tục xử lý thông tin liên quan đến TGPL trên các phương tiện thông tin truyền thông để đăng tải lên Trang thông tin điện tử TGPL Việt Nam cũng như kịp thời chỉ đạo các Trung tâm TGPL nhà nước cử người thực hiện TGPL cho người thuộc diện được TGPL khi họ có nhu cầu. Các vụ việc đều đã được các Trung tâm chủ động tiếp cận để thực hiện TGPL kịp thời, đúng quy định.
Ở địa phương: các địa phương đã quan tâm triển khai nhiệm vụ công tác TGPL cho người dân, nhất là người dân vùng nông thôn, góp phần thiết thực vào công tác xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững của địa phương như: Chú trọng công tác truyền thông, nâng cao nhận thức, thông tin về TGPL, tăng cường khả năng thụ hưởng dịch vụ TGPL; tăng cường phối hợp với các cơ quan, địa phương; tăng cường công tác TGPL cho các đối tượng được TGPL theo quy định; cử Trợ giúp viên pháp lý trực theo các Chương trình phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng; Phối hợp với UBND cấp xã rà soát, tổng hợp thông tin về tổng số người dân được TGPL. Một số địa phương đã tổ chức Hội nghị truyền thông pháp luật về TGPL cho cán bộ chi hội đoàn thể, người có uy tín trong cộng đồng, người dân; lắp đặt mới, thay thế các Bảng thông tin, hộp tin TGPL tại trụ sở UBND xã, phường, thị trấn. Biên soạn, in ấn cấp phát tờ rơi, tờ gấp về TGPL, tài liệu pháp luật phát miễn phí cho người dân nhằm giúp cho người dân, đặc biệt là người nghèo, những đối tượng đặc thù tại các vùng nông thôn thực hiện quyền được thụ hưởng chính sách TGPL miễn phí; thực hiện phát thanh để tuyên truyền, phổ biến các lĩnh vực pháp luật phát trên hệ thống loa truyền thanh của cấp xã. Bên cạnh đó, một số địa phương còn xây dựng tài liệu, tổ chức các hội nghị tập huấn, bồi dưỡng kiến thức, tập huấn về kỹ năng nghiệp vụ cho đội ngũ làm công tác TGPL, tổ chức chuyên đề TGPL kết nối cộng đồng. Từ đó, nâng cao năng lực, kiến thức, hiểu biết về TGPL cho những người có uy tín trong cộng đồng và đội ngũ cán bộ ở cơ sở (công an xã, công chức tư pháp hộ tịch...), tổ chức, đoàn thể của cấp xã để kịp thời giải thích cho người dân về quyền được TGPL, hướng dẫn người thuộc diện TGPL liên hệ với tổ chức thực hiện TGPL/người thực hiện TGPL tại địa phương.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực hiện TGPL cho người nghèo, tại vùng nông thôn còn có một số hạn chế như sau:
- Thực tiễn vẫn còn nhiều người dân nghèo chưa biết TGPL để thụ hưởng khi có vướng mắc pháp luật. Số lượng vụ việc TGPL, nhất là vụ việc TGPL tham gia tố tụng so với số lượng vụ việc tố tụng được Tòa án nhân dân các cấp xét xử còn chiếm tỷ lệ thấp[1], do đó có thể còn người thuộc diện TGPL chưa tiếp cận và sử dụng dịch vụ TGPL. Qua khảo sát, đánh giá cho thấy có một số người dân đã từng được TGPL miễn phí liên quan đến vụ việc của họ trước đó nhưng sau khi được hỏi lại họ cũng không còn nhớ về TGPL. Một trong những nguyên nhân là do nhận thức, hiểu biết về TGPL của một số bộ phận người nghèo và đối tượng yếu thế thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo không đồng đều, nhiều nơi còn hạn chế. Điều này dẫn đến họ có thể không biết và không nghĩ tới các hậu quả pháp lý có thể phải gánh chịu khi có hành vi vi phạm pháp luật. Một bộ phận người dân còn suy nghĩ đơn giản và thường chỉ quan tâm, lo lắng về việc làm, kiếm sống... Chính cuộc sống khó khăn, vất vả, nhất là vùng sâu, vùng xa cách xa trung tâm, điều kiện tiếp cận với thông tin pháp luật còn hạn chế nên khi có những vụ việc liên quan đến pháp luật, họ không biết phải làm thế nào, phải tìm đến ai để bảo vệ quyền và lợi ích của họ. Nhất là trong bối cảnh hiện nay khi hệ thống pháp luật đang tiếp tục hoàn thiện để phù hợp với tình hình mới, việc nắm bắt được các quy định pháp luật có liên quan để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bản thân, đối với người dân nghèo là điều khá khó khăn.
- Thực tiễn cho thấy kinh phí cho vụ việc TGPL, nhất là vụ việc tham gia tố tụng cho người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo của các Trung tâm TGPL nhà nước ở các tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách còn hạn chế nên một số Trung tâm gặp khó khăn để chi trả cho vụ việc này cũng như kinh phí hỗ trợ đào tạo nghề luật sư để tạo nguồn bổ nhiệm Trợ giúp viên pháp lý, xây dựng chuyên trang, chuyên mục TGPL trên đài phát thanh xã… Trước đây, giai đoạn 2016 - 2020, các tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách đã được ngân sách trung ương hỗ trợ kinh phí để thực hiện các hoạt động trên theo Quyết định số 32/2016/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, nhưng nay thì không còn được hỗ trợ.
II. Đề xuất, kiến nghị
- Đề xuất
Ngày 11/12/2025, Quốc hội đã chính thức thông qua Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 – 2035 với hai hợp phần: Hợp phần I về nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và Hợp phần II về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Trên cơ sở những kết quả đạt được đã nêu tại mục 1, xin tiếp tục đề xuất nội dung TGPL trong hợp phần I Chương trình MTQG hợp nhất giai đoạn tiếp theo như sau:
Trong thời gian qua, nhiều văn bản chính trị, pháp lý đã được ban hành khẳng định vị trí, vai trò của công tác trợ giúp pháp lý. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã đưa ra nhiều nhiệm vụ, giải pháp: “Thúc đẩy phát triển mạnh mẽ hệ thống dịch vụ pháp lý, hỗ trợ pháp lý, trợ giúp pháp lý... để người dân dễ tiếp cận pháp luật, quản trị rủi ro pháp lý”; “Ưu tiên nguồn lực tương xứng cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý cho đối tượng đặc thù, yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số”. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đã đưa ra giải pháp: “Xây dựng mạng lưới, nâng cao năng lực của hệ thống dịch vụ pháp lý, trợ giúp pháp lý và hỗ trợ pháp lý để người dân dễ tiếp cận pháp luật”; “Nâng cao vai trò, tính chuyên nghiệp và chất lượng trợ giúp pháp lý, nhất là trong hoạt động tố tụng tư pháp; hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hệ thống trợ giúp pháp lý; mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý phù hợp với điều kiện của đất nước”. Nghị quyết số 68/NQ-CP ngày 09/5/2024 của Chính phủ về ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới có nội dung: “Kết nối, đẩy mạnh các hoạt động trợ giúp pháp lý trong các Chương trình, chính sách về an sinh xã hội”. Thông báo Kết luận của Đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc với Ban Cán sự Đảng Bộ Tư pháp có yêu cầu “Phát huy vai trò của trợ giúp pháp lý trong thực hiện các chính sách an sinh xã hội”...
Trong thời gian qua, nhiều văn bản chính trị, pháp lý đã được ban hành khẳng định vị trí, vai trò của công tác trợ giúp pháp lý. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã đưa ra nhiều nhiệm vụ, giải pháp: “Thúc đẩy phát triển mạnh mẽ hệ thống dịch vụ pháp lý, hỗ trợ pháp lý, trợ giúp pháp lý... để người dân dễ tiếp cận pháp luật, quản trị rủi ro pháp lý”; “Ưu tiên nguồn lực tương xứng cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý cho đối tượng đặc thù, yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số”. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đã đưa ra giải pháp: “Xây dựng mạng lưới, nâng cao năng lực của hệ thống dịch vụ pháp lý, trợ giúp pháp lý và hỗ trợ pháp lý để người dân dễ tiếp cận pháp luật”; “Nâng cao vai trò, tính chuyên nghiệp và chất lượng trợ giúp pháp lý, nhất là trong hoạt động tố tụng tư pháp; hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hệ thống trợ giúp pháp lý; mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý phù hợp với điều kiện của đất nước”. Nghị quyết số 68/NQ-CP ngày 09/5/2024 của Chính phủ về ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới có nội dung: “Kết nối, đẩy mạnh các hoạt động trợ giúp pháp lý trong các Chương trình, chính sách về an sinh xã hội”. Thông báo Kết luận của Đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc với Ban Cán sự Đảng Bộ Tư pháp có yêu cầu “Phát huy vai trò của trợ giúp pháp lý trong thực hiện các chính sách an sinh xã hội”...
- Về thực tiễn, có thể thấy rằng, thời gian qua, TGPL đã giúp hàng trăm nghìn người thuộc hộ nghèo được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi có vướng mắc, tranh chấp pháp luật, qua đó góp phần quyền bảo vệ con người, quyền công dân, quyền công bằng trong tiếp cận pháp luật, tiếp cận công lý, trong xét xử cũng như bình đẳng trong tranh tụng. Thông qua các hoạt động nâng cao hiểu biết và tiếp cận dịch vụ TGPL cho người dân nhất trong giai đoạn triển khai chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới, số vụ việc tham gia tố tụng năm sau cao hơn năm trước rất đáng kể (theo số liệu thống kê của các Trung tâm TGPL nhà nước trên toàn quốc về việc thực hiện số vụ việc tham gia tố tụng năm 2022: 37.419 vụ việc, năm 2023: 47.089 vụ việc, năm 2024: 56.034 vụ việc. Riêng trong năm 2024, cả nước đã thực hiện 63.361 vụ việc, trong đó thụ lý mới 39.641 vụ việc, đã kết thúc 37.343 vụ việc, cho 37.343 lượt người (tăng 13% so với cùng kỳ năm 2023), trong đó số vụ việc tham gia tố tụng hoàn thành là 30.538 vụ việc (tăng 19% so với cùng kỳ năm 2023). Số lượng vụ việc tham gia tố tụng trong năm 2024 tăng cao so với cùng kỳ năm 2023 và đạt mốc cao nhất từ trước đến nay, góp phần kịp thời bảo vệ quyền con người, quyền công dân, quyền công bằng trong tiếp cận công lý và công bằng trong xét xử. Tất cả các vụ việc thẩm định, đánh giá đều đạt chất lượng trở lên, không có vụ việc nào không đạt chất lượng. Số vụ việc TGPL tham gia tố tụng thành công năm 2024 là: 9.592 vụ việc (tăng 7% so với cùng kỳ năm 2023). Nhiều vụ việc TGPL tham gia tố tụng do người thực hiện TGPL thực hiện thành công, hiệu quả giúp người nghèo, người thuộc diện được TGPL có khó khăn về tài chính được tuyên mức án nhẹ hơn hoặc chuyển đổi tội danh hay thay đổi khung hình phạt thấp hơn hoặc thắng kiện trong các vụ việc dân sự giúp họ bảo vệ được tài sản, tái hoà nhập cộng đồng, yên tâm làm ăn kinh, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ. Nhờ có trợ giúp pháp lý mà người dân, nhất là người thuộc hộ nghèo, được giảm nghèo về pháp luật, yên tâm phát triển sinh kế, giảm nghèo bền vững. Công tác trợ giúp pháp lý được các ngành, các cấp, cơ quan, tổ chức, cá nhân quan tâm, tạo điều kiện và phối hợp trong quá trình tổ chức các hoạt động trợ giúp pháp lý. Người dân và các cấp chính quyền đều đánh giá cao các hoạt động trợ giúp pháp lý đã được triển khai trên địa bàn.
- Chính vì vậy, việc tiếp tục đề xuất nội dung trợ giúp pháp lý trong Hợp phần I về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững là rất cần thiết, cụ thể: “Nâng cao nhận thức, tăng cường khả năng tiếp cận pháp luật và thụ hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý cho người nghèo, người dân vùng nông thôn”. Với các hoạt động triển khai cụ thể gồm:
+ Một là, nâng cao nhận thức, tiếp cận, thụ hưởng dịch vụ TGPL cho người nghèo, người thuộc hộ cận nghèo, mới thoát nghèo, người có khó khăn về tài chính, người thuộc diện được TGPL khác, người dân tại các địa bàn nghèo, người dân tại vùng nông thôn bằng việc đa dạng hóa các phương thức nâng cao tiếp cận về TGPL; lựa chọn nội dung phù hợp, đẩy mạnh các hoạt động nâng cao nhận thức về TGPL với nhiều hình thức đa dạng phù hợp với đặc thù từng vùng miền, tập quán từng địa phương, trình độ dân trí của người dân để cung cấp dịch vụ TGPL kịp thời, có chất lượng, chuyên nghiệp cho người được TGPL (như biên soạn, in ấn, phát hành các loại tài liệu trợ giúp pháp lý, xây dựng các chương trình, phóng sự, tin bài về trợ giúp pháp lý, thực hiện khảo sát, nói chuyện chuyên đề, truyền thông điểm hoặc luân phiên theo địa bàn về trợ giúp pháp lý, xây dựng và phát các chuyên trang, chuyên mục về trợ giúp pháp lý trên Đài phát thanh cấp xã, đặt bảng thông tin, hộp tin về TGPL tại UBND xã, công an xã).
+ Hai là, nâng cao năng lực hỗ trợ, thực hiện TGPL có chất lượng cho người nghèo, người thuộc hộ cận nghèo, người có khó khăn về tài chính, người thuộc diện được TGPL khác, chú trọng người thuộc hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo, người có khó khăn về tài chính, người thuộc diện được TGPL khác, người dân tại các địa bàn nghèo, người dân vùng nông thôn thông qua việc tổ chức tập huấn chuyên đề chuyên sâu về kỹ năng, nghiệp vụ, kiến thức trợ giúp pháp lý cho người thực hiện TGPL, tổ chức và cá nhân có liên quan; tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực, kiến thức điểm hoặc luân phiên về cơ chế phối hợp, cung cấp thông tin TGPL cho người có liên quan trong quá trình phối hợp thông tin TGPL đến người dân; các hoạt động để trao đổi kinh nghiệm về thực hiện các vụ việc TGPL thành công. Nâng cao kiến thức, kỹ năng cung cấp thông tin TGPL cho cán bộ cấp cơ sở (già làng, trưởng bản…), người có uy tín trong cộng đồng nhằm hỗ trợ hiệu quả, có chất lượng cho người dân, chú trọng người nghèo, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo, người dân tại các địa bàn nghèo, người dân vùng nông thôn trong tiếp cận thông tin về TGPL.
+ Ba là, hỗ trợ thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý, đào tạo người thực hiện trợ giúp pháp lý thông qua hỗ trợ thực hiện vụ việc TGPL tham gia tố tụng có tính chất phức tạp hoặc điển hình[2]; hỗ trợ viên chức của Trung tâm TGPL nhà nước tham gia lớp đào tạo nghề luật sư.
2. Một số kiến nghị
- Đề nghị Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục quan tâm tới công tác TGPL để mọi người dân, trong đó chú trọng người dân nghèo, người dân sinh sống vùng nông thôn đều được tiếp cận pháp luật, tiếp cận công lý, tránh việc bỏ sót người được TGPL khi họ có nhu cầu.
- Đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục phối hợp với Bộ Tư pháp, các bộ, ngành, địa phương sớm hoàn thiện báo cáo nghiên cứu khả thi Hợp phần I về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững để triển khai Nghị quyết số 257/2025/QH15 về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo và phát triển vùng dân tộc thiểu số, miền núi giai đoạn 2026 – 2035.
- Đề nghị UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tiếp tục quan tâm, chỉ đạo nắm bắt, tổng hợp khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai thực hiện nội dung TGPL trong Chương trình giai đoạn 2021 – 2025 để có đề xuất, kiến nghị với cấp có thẩm quyền; nghiên cứu văn bản và tham mưu đề xuất cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung nội dung TGPL trong Chương trình; tổ chức triển khai hiệu quả, kịp thời nội dung TGPL ngay sau khi Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo và phát triển vùng dân tộc thiểu số, miền núi giai đoạn 2026 – 2035 được ban hành/.
+ Một là, nâng cao nhận thức, tiếp cận, thụ hưởng dịch vụ TGPL cho người nghèo, người thuộc hộ cận nghèo, mới thoát nghèo, người có khó khăn về tài chính, người thuộc diện được TGPL khác, người dân tại các địa bàn nghèo, người dân tại vùng nông thôn bằng việc đa dạng hóa các phương thức nâng cao tiếp cận về TGPL; lựa chọn nội dung phù hợp, đẩy mạnh các hoạt động nâng cao nhận thức về TGPL với nhiều hình thức đa dạng phù hợp với đặc thù từng vùng miền, tập quán từng địa phương, trình độ dân trí của người dân để cung cấp dịch vụ TGPL kịp thời, có chất lượng, chuyên nghiệp cho người được TGPL (như biên soạn, in ấn, phát hành các loại tài liệu trợ giúp pháp lý, xây dựng các chương trình, phóng sự, tin bài về trợ giúp pháp lý, thực hiện khảo sát, nói chuyện chuyên đề, truyền thông điểm hoặc luân phiên theo địa bàn về trợ giúp pháp lý, xây dựng và phát các chuyên trang, chuyên mục về trợ giúp pháp lý trên Đài phát thanh cấp xã, đặt bảng thông tin, hộp tin về TGPL tại UBND xã, công an xã).
+ Hai là, nâng cao năng lực hỗ trợ, thực hiện TGPL có chất lượng cho người nghèo, người thuộc hộ cận nghèo, người có khó khăn về tài chính, người thuộc diện được TGPL khác, chú trọng người thuộc hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo, người có khó khăn về tài chính, người thuộc diện được TGPL khác, người dân tại các địa bàn nghèo, người dân vùng nông thôn thông qua việc tổ chức tập huấn chuyên đề chuyên sâu về kỹ năng, nghiệp vụ, kiến thức trợ giúp pháp lý cho người thực hiện TGPL, tổ chức và cá nhân có liên quan; tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực, kiến thức điểm hoặc luân phiên về cơ chế phối hợp, cung cấp thông tin TGPL cho người có liên quan trong quá trình phối hợp thông tin TGPL đến người dân; các hoạt động để trao đổi kinh nghiệm về thực hiện các vụ việc TGPL thành công. Nâng cao kiến thức, kỹ năng cung cấp thông tin TGPL cho cán bộ cấp cơ sở (già làng, trưởng bản…), người có uy tín trong cộng đồng nhằm hỗ trợ hiệu quả, có chất lượng cho người dân, chú trọng người nghèo, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo, người dân tại các địa bàn nghèo, người dân vùng nông thôn trong tiếp cận thông tin về TGPL.
+ Ba là, hỗ trợ thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý, đào tạo người thực hiện trợ giúp pháp lý thông qua hỗ trợ thực hiện vụ việc TGPL tham gia tố tụng có tính chất phức tạp hoặc điển hình[2]; hỗ trợ viên chức của Trung tâm TGPL nhà nước tham gia lớp đào tạo nghề luật sư.
2. Một số kiến nghị
- Đề nghị Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục quan tâm tới công tác TGPL để mọi người dân, trong đó chú trọng người dân nghèo, người dân sinh sống vùng nông thôn đều được tiếp cận pháp luật, tiếp cận công lý, tránh việc bỏ sót người được TGPL khi họ có nhu cầu.
- Đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục phối hợp với Bộ Tư pháp, các bộ, ngành, địa phương sớm hoàn thiện báo cáo nghiên cứu khả thi Hợp phần I về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững để triển khai Nghị quyết số 257/2025/QH15 về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo và phát triển vùng dân tộc thiểu số, miền núi giai đoạn 2026 – 2035.
- Đề nghị UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tiếp tục quan tâm, chỉ đạo nắm bắt, tổng hợp khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai thực hiện nội dung TGPL trong Chương trình giai đoạn 2021 – 2025 để có đề xuất, kiến nghị với cấp có thẩm quyền; nghiên cứu văn bản và tham mưu đề xuất cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung nội dung TGPL trong Chương trình; tổ chức triển khai hiệu quả, kịp thời nội dung TGPL ngay sau khi Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo và phát triển vùng dân tộc thiểu số, miền núi giai đoạn 2026 – 2035 được ban hành/.
Thanh Trịnh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý
[1] Năm 2022, tỷ lệ chỉ 3,39% (số vụ việc Tòa án nhân dân các cấp thụ lý là 567.521 vụ việc, trong đó vụ việc được giải quyết là 504.681 vụ việc).
Năm 2023, tỷ lệ chỉ 4,09% (số vụ việc Tòa án nhân dân các cấp thụ lý là 606.209 vụ việc, trong đó vụ việc được giải quyết là 540.490 vụ việc).
Năm 2024, tỷ lệ chỉ chiếm 4,68% (số vụ việc Tòa án các cấp đã thụ lý 653.082 vụ việc, trong đó vụ việc được 585.932 vụ việc)
Năm 2023, tỷ lệ chỉ 4,09% (số vụ việc Tòa án nhân dân các cấp thụ lý là 606.209 vụ việc, trong đó vụ việc được giải quyết là 540.490 vụ việc).
Năm 2024, tỷ lệ chỉ chiếm 4,68% (số vụ việc Tòa án các cấp đã thụ lý 653.082 vụ việc, trong đó vụ việc được 585.932 vụ việc)
[2] trừ các vụ việc trợ giúp pháp lý có liên quan đến ma tuý thuộc Chương trình MTQG về phòng, chống ma túy đến năm 2030