_20211114171230.png)
Quyền được trợ giúp pháp lý của người chưa thành niên là phạm nhân theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý
Trong những năm qua, Đảng, Nhà nước ta đã đề ra nhiều chủ trương, chính sách về chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em, điều này được thể hiện trong nhiều nghị quyết, văn kiện quan trọng như: Chỉ thị số 20-CT/TW ngày 05/11/2012 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em; Chỉ thị số 28-CT/TW ngày 25/12/2023 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc đã đề ra giải pháp: “phát triển hệ thống tư pháp thân thiện và bảo vệ trẻ em”.
Đặc biệt, Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đặt ra mục tiêu “xây dựng hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận, cơ chế tổ chức thực hiện pháp luật nghiêm minh, nhất quán”, và đề ra giải pháp “Tăng cường các đạo luật có nội dung cụ thể, hiệu lực trực tiếp”, quyền của trẻ em được Nhà nước và xã hội tôn trọng, bảo vệ: “Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục; được tham gia vào các vấn đề về trẻ em. Nghiêm cấm xâm hại, hành hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác vi phạm quyền trẻ em”[1].
Đứng trước yêu cầu thể chế hoá những chủ trương, định hướng lớn của Đảng và Hiến pháp đối với công tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em, nhất là việc bảo vệ trẻ em trước và trong hoạt động tố tụng, ngày 23/4/2026, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý. Kết quả biểu quyết có 494/494 đại biểu Quốc hội có mặt tham gia biểu quyết tán thành với việc thông qua Luật này, chiếm tỷ lệ 100% số đại biểu Quốc hội tham gia biểu quyết và chiếm 98,80% tổng số đại biểu Quốc hội. Theo đó, lần sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý này tiếp tục mở rộng hơn diện người được trợ giúp pháp lý; trong đó bổ sung thêm nhiều diện đối tượng và có người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là phạm nhân theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên thuộc diện được trợ giúp pháp lý.
Về khái niệm người chưa thành niên, hiện nay, Điều 21 Bộ Luật dân sự 2015 quy định: Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi[2] và Luật Tư pháp người chưa thành niên có giải thích cụ thể về người chưa thành niệm phạm tội[3], người chưa thành niên là người bị buộc tội[4], người chưa thành niên là bị hại[5]…
Khái niệm phạm nhân, theo pháp luật Việt Nam, "là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân"[6]. Theo thống kê của Bộ Công an, tính đến ngày 30/5/2021 lực lượng công an đang quản lý 893 trường hợp người chấp hành án là người chưa thành niên, trong đó 722 người được án treo; 96 người cải tạo không giam giữ; 25 người tha tù trước thời hạn có điều kiện. Tính đến ngày 15/11/2023, Cục C10 đang quản lý 1.462 phạm nhân là người dưới 18 tuổi ở các trại giam; 402 học sinh tại 03 trường giáo dưỡng[7].
Trong các văn bản pháp luật Việt Nam thuật ngữ "phạm nhân" tương ứng về mặt ngữ nghĩa với thuật ngữ "tù nhân – prisoner" được dịch theo văn bản pháp luật quốc tế; phạm nhân là những người đã thành án, đều nằm trong nội hàm khái niệm "những người bị tước tự do - persons deprived of their liberty"[8]. Và những người bị tước tự do theo pháp luật quốc tế bao gồm tất cả những ai đang bị giam giữ vì bất kỳ lý do nào, không chỉ giới hạn ở những phạm nhân/tù nhân mà cả những người đang bị quản chế để học tập, lao động, rèn luyện ở các trại cải tạo, trường giáo dưỡng, bệnh viện tâm thần, cơ sở cai nghiện...[9] Về nguyên tắc quốc tế, bất kỳ ai đang bị giam giữ, cho dù bị giam giữ hành chính hay hình sự (đang trong giai đoạn điều tra chờ xét xử hay đã thành án), họ đều có quyền được đối xử nhân đạo và được tôn trọng nhân phẩm con người[10].
Ở Việt Nam, khi nói đến phạm nhân là nói đến một chủ thể đặc biệt, họ là người đã bị kết án và đang phải chấp hành án phạt tù, bởi những nguyên nhân, điều kiện khác nhau và xuất phát từ mục đích, động cơ khác nhau mà một số người thực hiện hành vi phạm tội. Cái giá họ phải trả là thực hiện những bản án nghiêm khắc trong đó có hình phạt tù, trong quá trình chấp hành án phạt tù, phạm nhân bị tước và hạn chế một số quyền công dân như, quyền bầu cử, hạn chế tự do đi lại. Tuy nhiên, họ vẫn còn những quyền cơ bản khác như quyền lao động, học tập, chăm sóc y tế, tiếp cận thông tin và một quyền nữa mới được pháp luật ghi nhận dành cho phạm nhân là người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi đó là quyền được yêu cầu trợ giúp pháp lý[11].
Theo quy định tại điểm a khoản 6 Điều 177 Luật Tư pháp người chưa thành niên, người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi được trợ giúp pháp lý. Vì vậy, khi có các vấn đề liên quan tới các biện pháp xử lý đối với người chưa thành niên; thủ tục thân thiện trong xử lý chuyển hướng, tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án phạt tù, tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên[12] thì họ được yêu cầu trợ giúp pháp lý. Như vậy, hoạt động trợ giúp pháp lý cho phạm nhân trong Luật Tư pháp người chưa thành niên được gói gọn trong các hoạt động tư pháp hình sự và không mở rộng ra ngoài phạm vi này.
Với tư cách là Luật chính điều chỉnh về hoạt động trợ giúp pháp lý cũng như để bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của phạm nhân theo Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Trợ giúp pháp lý số 05/2026/QH16 sửa đổi một số điều Luật Trợ giúp pháp lý (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2027) quy định người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 là phạm nhân thuộc diện người được trợ giúp pháp lý[13]. Theo quy định này, nếu phạm nhân có nhu cầu được trợ giúp thì bản thân họ hoặc người thân thích của phạm nhân có thể thay mặt phạm nhân được quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý miễn phí theo cả 03 hình thức trợ giúp pháp lý: tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng và đại diện ngoài tố tụng. Tuy nhiên, vụ việc yêu cầu trợ giúp pháp lý của phạm nhân được khống chế theo phạm vi điều chỉnh của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Có nghĩa là phạm vi được yêu cầu trợ giúp pháp lý của phạm nhân chỉ bao gồm các nội dung trong hoạt động tư pháp hình sự của người chưa thành niên chứ không bao gồm các lĩnh vực pháp luật khác ngoài phạm vi này. Đây là điểm cần lưu ý khi thực hiện trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên.
Việc quy định người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là phạm nhân thuộc diện được trợ giúp pháp lý trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 là một điểm mới của Luật Trợ giúp pháp lý nhằm thống nhất với quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Nhờ có chính sách này mà người chưa thành niên là phạm nhân sẽ được giúp đỡ, hỗ trợ để giải quyết khó khăn, vướng mắc pháp luật nếu chẳng may gặp phải trong thời gian họ đang phải chấp hành hình phạt tù.
Ví dụ: Trong quá trình chấp hành án, phạm nhân là người chưa thành niên bị xâm phạm đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản cá nhân hoặc chính phạm nhân là người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, phạm tội mới trong khi đang chấp hành án phạt tù bị khởi tố theo quy định của pháp luật thì lúc này phạm nhân có quyền yêu cầu được trợ giúp pháp lý.
Việc thực hiện trợ giúp pháp lý cho phạm nhân không chỉ giúp đỡ phạm nhân giải quyết những khó khăn, vướng mắc pháp luật mà còn giúp phạm nhân nâng cao nhận thức pháp luật, tránh tái phạm, tái phạm nguy hiểm, tránh thực hiện hành vi phạm tội mới gây nguy hiểm cho xã hội, điều này được đánh giá là rất có ý nghĩa trong công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm.
Có thể khẳng định, từ việc xem xét các nhóm quyền của phạm nhân theo Luật Tư pháp người chưa thành niên cũng như Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý thì không thể phủ nhận rằng hệ thống pháp luật nước ta đã nỗ lực rất lớn để hoàn thiện theo hướng pháp luật bảo vệ tối đa quyền con người nói chung, quyền con người của phạm nhân nói riêng, bảo đảm tối ưu quyền được tiếp cận pháp luật cũng như sử dụng quyền mà pháp luật trao để phạm nhân bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho mình khi bị xâm hại.
Tài liệu tham khảo:
- Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII;
- Hiến pháp 2025;
- Luật Tư pháp người chưa thành niên;
- Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017;
- Bộ Luật Dân sự năm 2015;
- Luật Thi hành án hình sự 2025;
- Dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017;
- Báo cáo số 32/BC-TANDTC ngày 26/4/2024 của Toà án nhân dân tối cao;
- https://tapchiquyenconnguoi.hcma.vn/Content/ly-luan-phap-luat-quoc-te-va-viet-nam-ve-quyen-con-nguoi-cua-pham-nhan-41422.
Đặc biệt, Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đặt ra mục tiêu “xây dựng hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận, cơ chế tổ chức thực hiện pháp luật nghiêm minh, nhất quán”, và đề ra giải pháp “Tăng cường các đạo luật có nội dung cụ thể, hiệu lực trực tiếp”, quyền của trẻ em được Nhà nước và xã hội tôn trọng, bảo vệ: “Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục; được tham gia vào các vấn đề về trẻ em. Nghiêm cấm xâm hại, hành hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác vi phạm quyền trẻ em”[1].
Đứng trước yêu cầu thể chế hoá những chủ trương, định hướng lớn của Đảng và Hiến pháp đối với công tác bảo vệ, chăm sóc trẻ em, nhất là việc bảo vệ trẻ em trước và trong hoạt động tố tụng, ngày 23/4/2026, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý. Kết quả biểu quyết có 494/494 đại biểu Quốc hội có mặt tham gia biểu quyết tán thành với việc thông qua Luật này, chiếm tỷ lệ 100% số đại biểu Quốc hội tham gia biểu quyết và chiếm 98,80% tổng số đại biểu Quốc hội. Theo đó, lần sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý này tiếp tục mở rộng hơn diện người được trợ giúp pháp lý; trong đó bổ sung thêm nhiều diện đối tượng và có người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là phạm nhân theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên thuộc diện được trợ giúp pháp lý.
Về khái niệm người chưa thành niên, hiện nay, Điều 21 Bộ Luật dân sự 2015 quy định: Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi[2] và Luật Tư pháp người chưa thành niên có giải thích cụ thể về người chưa thành niệm phạm tội[3], người chưa thành niên là người bị buộc tội[4], người chưa thành niên là bị hại[5]…
Khái niệm phạm nhân, theo pháp luật Việt Nam, "là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân"[6]. Theo thống kê của Bộ Công an, tính đến ngày 30/5/2021 lực lượng công an đang quản lý 893 trường hợp người chấp hành án là người chưa thành niên, trong đó 722 người được án treo; 96 người cải tạo không giam giữ; 25 người tha tù trước thời hạn có điều kiện. Tính đến ngày 15/11/2023, Cục C10 đang quản lý 1.462 phạm nhân là người dưới 18 tuổi ở các trại giam; 402 học sinh tại 03 trường giáo dưỡng[7].
Trong các văn bản pháp luật Việt Nam thuật ngữ "phạm nhân" tương ứng về mặt ngữ nghĩa với thuật ngữ "tù nhân – prisoner" được dịch theo văn bản pháp luật quốc tế; phạm nhân là những người đã thành án, đều nằm trong nội hàm khái niệm "những người bị tước tự do - persons deprived of their liberty"[8]. Và những người bị tước tự do theo pháp luật quốc tế bao gồm tất cả những ai đang bị giam giữ vì bất kỳ lý do nào, không chỉ giới hạn ở những phạm nhân/tù nhân mà cả những người đang bị quản chế để học tập, lao động, rèn luyện ở các trại cải tạo, trường giáo dưỡng, bệnh viện tâm thần, cơ sở cai nghiện...[9] Về nguyên tắc quốc tế, bất kỳ ai đang bị giam giữ, cho dù bị giam giữ hành chính hay hình sự (đang trong giai đoạn điều tra chờ xét xử hay đã thành án), họ đều có quyền được đối xử nhân đạo và được tôn trọng nhân phẩm con người[10].
Ở Việt Nam, khi nói đến phạm nhân là nói đến một chủ thể đặc biệt, họ là người đã bị kết án và đang phải chấp hành án phạt tù, bởi những nguyên nhân, điều kiện khác nhau và xuất phát từ mục đích, động cơ khác nhau mà một số người thực hiện hành vi phạm tội. Cái giá họ phải trả là thực hiện những bản án nghiêm khắc trong đó có hình phạt tù, trong quá trình chấp hành án phạt tù, phạm nhân bị tước và hạn chế một số quyền công dân như, quyền bầu cử, hạn chế tự do đi lại. Tuy nhiên, họ vẫn còn những quyền cơ bản khác như quyền lao động, học tập, chăm sóc y tế, tiếp cận thông tin và một quyền nữa mới được pháp luật ghi nhận dành cho phạm nhân là người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi đó là quyền được yêu cầu trợ giúp pháp lý[11].
Theo quy định tại điểm a khoản 6 Điều 177 Luật Tư pháp người chưa thành niên, người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi được trợ giúp pháp lý. Vì vậy, khi có các vấn đề liên quan tới các biện pháp xử lý đối với người chưa thành niên; thủ tục thân thiện trong xử lý chuyển hướng, tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án phạt tù, tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên[12] thì họ được yêu cầu trợ giúp pháp lý. Như vậy, hoạt động trợ giúp pháp lý cho phạm nhân trong Luật Tư pháp người chưa thành niên được gói gọn trong các hoạt động tư pháp hình sự và không mở rộng ra ngoài phạm vi này.
Với tư cách là Luật chính điều chỉnh về hoạt động trợ giúp pháp lý cũng như để bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của phạm nhân theo Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Trợ giúp pháp lý số 05/2026/QH16 sửa đổi một số điều Luật Trợ giúp pháp lý (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2027) quy định người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 là phạm nhân thuộc diện người được trợ giúp pháp lý[13]. Theo quy định này, nếu phạm nhân có nhu cầu được trợ giúp thì bản thân họ hoặc người thân thích của phạm nhân có thể thay mặt phạm nhân được quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý miễn phí theo cả 03 hình thức trợ giúp pháp lý: tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng và đại diện ngoài tố tụng. Tuy nhiên, vụ việc yêu cầu trợ giúp pháp lý của phạm nhân được khống chế theo phạm vi điều chỉnh của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Có nghĩa là phạm vi được yêu cầu trợ giúp pháp lý của phạm nhân chỉ bao gồm các nội dung trong hoạt động tư pháp hình sự của người chưa thành niên chứ không bao gồm các lĩnh vực pháp luật khác ngoài phạm vi này. Đây là điểm cần lưu ý khi thực hiện trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên.
Việc quy định người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là phạm nhân thuộc diện được trợ giúp pháp lý trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 là một điểm mới của Luật Trợ giúp pháp lý nhằm thống nhất với quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Nhờ có chính sách này mà người chưa thành niên là phạm nhân sẽ được giúp đỡ, hỗ trợ để giải quyết khó khăn, vướng mắc pháp luật nếu chẳng may gặp phải trong thời gian họ đang phải chấp hành hình phạt tù.
Ví dụ: Trong quá trình chấp hành án, phạm nhân là người chưa thành niên bị xâm phạm đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản cá nhân hoặc chính phạm nhân là người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, phạm tội mới trong khi đang chấp hành án phạt tù bị khởi tố theo quy định của pháp luật thì lúc này phạm nhân có quyền yêu cầu được trợ giúp pháp lý.
Việc thực hiện trợ giúp pháp lý cho phạm nhân không chỉ giúp đỡ phạm nhân giải quyết những khó khăn, vướng mắc pháp luật mà còn giúp phạm nhân nâng cao nhận thức pháp luật, tránh tái phạm, tái phạm nguy hiểm, tránh thực hiện hành vi phạm tội mới gây nguy hiểm cho xã hội, điều này được đánh giá là rất có ý nghĩa trong công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm.
Có thể khẳng định, từ việc xem xét các nhóm quyền của phạm nhân theo Luật Tư pháp người chưa thành niên cũng như Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý thì không thể phủ nhận rằng hệ thống pháp luật nước ta đã nỗ lực rất lớn để hoàn thiện theo hướng pháp luật bảo vệ tối đa quyền con người nói chung, quyền con người của phạm nhân nói riêng, bảo đảm tối ưu quyền được tiếp cận pháp luật cũng như sử dụng quyền mà pháp luật trao để phạm nhân bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho mình khi bị xâm hại.
Tài liệu tham khảo:
- Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII;
- Hiến pháp 2025;
- Luật Tư pháp người chưa thành niên;
- Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017;
- Bộ Luật Dân sự năm 2015;
- Luật Thi hành án hình sự 2025;
- Dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017;
- Báo cáo số 32/BC-TANDTC ngày 26/4/2024 của Toà án nhân dân tối cao;
- https://tapchiquyenconnguoi.hcma.vn/Content/ly-luan-phap-luat-quoc-te-va-viet-nam-ve-quyen-con-nguoi-cua-pham-nhan-41422.
Bùi Như Lan, Phòng Quản lý trợ giúp pháp lý
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp
[1] Khoản 1 Điều 37 Hiến pháp sửa đổi năm 2025.
[2] Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015
[3] Khoản 1 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên.
[4] Khoản 2 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên
[5] Khoản 3 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên
[6] Khoản 2 Điều 3 Luật Thi hành án hình sự năm 2025.
[7] Báo cáo số 32/BC-TANDTC ngày 26/4/2024 của Toà án nhân dân tối cao
[8] PGS.TS Tường Duy Kiên https://tapchiquyenconnguoi.hcma.vn/Content/ly-luan-phap-luat-quoc-te-va-viet-nam-ve-quyen-con-nguoi-cua-pham-nhan
[9] Bình luận của Ủy ban Nhân quyền
[10] Điều 10 Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm 1966
[11] khoản 6 Điều 177 Luật Tư pháp người chưa thành niên.
[12] khoản 7 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên.
[13] “Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, phạm nhân” (Điều 1 Luật TGPL sửa đổi).