Một số vấn đề về trợ giúp pháp lý cho người đồng bào dân tộc thiểu số

Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý số 05/2026/QH16 sửa đổi một số điều Luật Trợ giúp pháp lý (có hiệu lực từ ngày 01/01/2027), người DTTS cư trú tại vùng kinh tế- xã hội đặc biệt khó khăn, người DTTS rất ít người là nhóm đối tượng thuộc diện được TGPL. Với bản tính thuần hậu, chất phác, người DTTS dễ bị kẻ xấu lợi dụng, lôi kéo thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật hoặc chính bản thân họ trở thành nạn nhân của những hành vi vi phạm pháp luật. Do đó, khi người DTTS thuộc diện được TGPL, khi họ gặp khó khăn, vướng mắc về pháp luật thì nhu cầu được trợ giúp pháp lý trở thành nhu cầu cấp thiết hơn bao giờ hết. Chính vì vậy, hoạt động trợ giúp pháp lý cho đồng bào DTTS là cần thiết, nhằm góp phần nâng cao ý thức pháp luật, phòng ngừa và hạn chế tối đa các vi phạm pháp luật có thể xảy ra. Mặt khác, đồng bào DTTS thường là bên yếu thế trong các quan hệ pháp luật vì bản thân họ chưa biết cách xử lý, chưa tự giải quyết các vấn đề pháp lý nên quyền và lợi ích hợp pháp có thể bị xâm phạm
Có thể nói, TGPL đã trở thành một nội dung quan trọng trong tổng thể chương trình xóa đói giảm nghèo và các chính sách an sinh xã hội của Nhà nước, là cầu nối để đồng bào DTTS nhận thức được các quyền và nghĩa vụ của mình với Nhà nước, gắn liền với phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo công bằng khách quan, bảo đảm các chủ trương, chính sách của Nhà nước được thực hiện hiệu quả, đồng bộ.
          2. Một số kết quả đã đạt được trong công tác TGPL cho người đồng bào DTTS
           2.1. Công tác xây dựng chính sách, pháp luật
Để có một hệ thống pháp luật về TGPL đầy đủ, đồng bộ, trong thời gian qua, Bộ Tư pháp đã nghiên cứu, tham mưu Chính phủ trình Quốc hội ban hành Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đều quy định người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn là người được trợ giúp pháp lý.  Ngày 23/4/2026, Quốc hội khóa XVI đã bỏ phiếu chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, đã mở rộng diện người được TGPL, không chỉ là người DTTS ở vùng kinh tế- xã hội đặc biệt khó khăn, mà còn là người thuộc nhóm DTTS rất ít người cũng thuộc diện được TGPL.
Như vậy, đến nay, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về trợ giúp pháp lý khá đầy đủ, gồm: luật, Nghị định, Thông tư liên tịch và các Thông tư. Các văn bản này đã tạo điều kiện cho việc thực hiện trợ giúp pháp lý bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người thuộc diện trợ giúp pháp lý, trong đó có người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế, xã hội đặc biệt khó khăn.
        2.2. Kết quả thực hiện TGPL và nâng cao năng lực cho đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý cho người DTTS
     Trong thời gian qua, các tổ chức thực hiện TGPL, đặc biệt là các Trung tâm TGPL nhà nước trên toàn quốc đã có nhiều nỗ lực để cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho các nhóm người yếu thế, mà điển hình là nhóm người DTTS được tiếp cận kịp thời các chủ trương, chính sách, pháp luật, qua đó, làm chuyển biến nhận thức, hành vi, nâng cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật của người dân nông thôn và đồng bào DTTS, góp phần bảo đảm trật tự an toàn xã hội, hạn chế vi phạm pháp luật ở nông thôn. Nhiều vụ việc TGPL trong tố tụng đạt kết quả thành công, có nhiều vụ án được tuyên mức án nhẹ hơn hoặc chuyển tội danh hay thay đổi khung hình phạt thấp hơn so với mức đề nghị trong cáo trạng của Viện Kiểm sát nhân dân, thậm chí có những vụ việc được tuyên vô tội. Một số vụ án tranh chấp dân sự như tranh chấp đất đai, tài sản thừa kế thì người TGPL đã tìm ra các giải pháp thỏa đáng nhất, giúp người DTTS lấy lại phần đất canh tác hoặc tài sản hợp pháp để yên tâm lao động sản xuất, đảm bảo sinh kế cuộc sống

        Theo báo cáo của các địa phương, từ năm 2021 – 2025, có 42.655 lượt người DTTS được trợ giúp pháp lý, chiếm 27.6% tổng số người được trợ giúp pháp lý; trong đó, số vụ việc được trợ giúp pháp lý bằng hình thức tham gia tố tụng là 36.568 vụ việc, chiếm 86% tổng số vụ việc; 5707 vụ việc tư vấn chiếm tỷ lệ 13% tổng số vụ việc tư vấn pháp luật và 380 vụ việc đại diện ngoài tố tụng chiếm tỷ lệ 1% tổng số vụ việc. Như vậy, số lượng vụ việc trợ giúp pháp lý bằng hình thức tham gia tố tụng cho người DTTS có xu hướng tăng lên hàng năm và chiếm tỷ lệ khá lớn (chiếm 60%) trong tổng số vụ việc trợ giúp pháp lý. Qua theo dõi, kiểm tra và báo cáo của các địa phương, hầu hết các vụ việc trợ giúp pháp lý, trong đó có vụ việc trợ giúp pháp lý cho người DTTS được thực hiện được đánh giá đạt chất lượng khá và tốt. Nhiều vụ việc được đánh giá hiệu quả và xác định là vụ việc thành công. Các vụ việc trợ giúp pháp lý cho người DTTS luôn được các địa phương quan tâm, ưu tiên phân công kịp thời các trợ giúp viên pháp lý, luật sư có chuyên môn và kinh nghiệm thực tế thực hiện nhằm kịp thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân tộc thiểu số thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật.

        2.3. Về công tác truyền thông TGPL cho người DTTS thuộc diện được trợ giúp pháp lý
        Nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho người dân tộc thiểu số thuộc diện được trợ giúp pháp lý, công tác truyền thông về Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành đã được Bộ Tư pháp và các địa phương đẩy mạnh bằng nhiều hình thức, phù hợp với điều kiện thực tế của trung ương và địa phương. Bộ Tư pháp đã tổ chức nhiều Hội nghị tập huấn về Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành; nhiều phóng sự, bài viết trên các phương tiện thông tin đại chúng, góp phần nâng cao nhận thức của xã hội, của các Bộ, ngành và các địa phương về lĩnh vực TGPL, bảo đảm cho người dân, trong đó có người DTTS được tiếp cận, thụ hưởng dịch vụ TGPL miễn phí của nhà nước.
             Các nội dung truyền thông (báo hình, báo viết, báo nói, tờ gấp…) đều được chú trọng giới thiệu nội dung mới về người được TGPL là người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Đồng thời để nâng cao năng lực cho đội ngũ người thực hiện TGPL, nhiều  đợt tập huấn nâng cao nhận thức, kỹ năng trợ giúp pháp lý cho người được TGPL nói chung trong đó có người dân tộc thiểu số thuộc diện trợ giúp pháp lý được tổ chức.
Ngoài ra, công tác truyền thông về chính sách TGPL, các đối tượng được TGPL trong đó có người dân tộc thiểu số thuộc diện TGPL còn được thực hiện qua các chương trình về trợ giúp pháp lý phát sóng trên các Đài truyền hình hoặc Đài phát thanh ở Trung ương và biên soạn và phát hành tài liệu truyền thông về trợ giúp pháp lý trên các địa bàn theo quy định, cung cấp đầu số đường dây nóng trên Cổng Pháp luật Quốc gia, trang thông tin Trợ giúp pháp lý để kịp thời tiếp nhận các kiến nghị, phản ánh các người DTTS về các khó khăn, vướng mắc pháp luật.
3. Một số khó khăn, vướng mắc trong công tác TGPL cho người DTTS thuộc diện trợ giúp pháp lý

 
Công tác truyền thông về TGPL tuy đã được tăng cường và đổi mới nhưng với sự hạn chế về trình độ, ngôn ngữ nên phần lớn người dân là người đồng bào dân tộc thiểu số chưa quan tâm nhiều tới các chính sách pháp luật trong đó có chính sách pháp luật về TGPL nên khả năng tiếp cận chính sách về TGPL chưa cao.
4. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác TGPL cho người DTTS trong thời gian tới

---