_20211114171230.png)
Trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi: Kết quả từ thực tiễn và định hướng hoàn thiện chính sách pháp luật
Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh, vấn đề bảo đảm quyền tiếp cận công lý và trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi ngày càng trở nên cấp thiết. Theo dự báo, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già trong những năm tới, kéo theo nhiều thách thức về an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho nhóm đối tượng dễ bị tổn thương này. Trong đó, trợ giúp pháp lý được xác định là một trong những công cụ quan trọng nhằm hỗ trợ người cao tuổi vượt qua rào cản pháp lý, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình trong các quan hệ pháp luật phát sinh.Thực tiễn cho thấy, người cao tuổi thường phải đối mặt với nhiều hạn chế về sức khỏe, tâm lý, khả năng tiếp cận thông tin và thực hiện các thủ tục pháp lý. Không ít trường hợp người cao tuổi gặp khó khăn trong việc tự mình thực hiện các thủ tục với cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc tham gia vào quá trình tố tụng, giải quyết tranh chấp dân sự, đất đai, thừa kế hoặc các vấn đề liên quan đến hôn nhân, gia đình... Do đó, việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi không chỉ là yêu cầu mang tính nhân văn mà còn là trách nhiệm của Nhà nước trong việc thực hiện các chính sách an sinh xã hội và bảo đảm quyền con người.
Những kết quả nổi bật trong công tác trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi
Trong giai đoạn từ năm 2010 đến hết năm 2024, các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trên toàn quốc đã thực hiện trợ giúp pháp lý cho 19.459 lượt người cao tuổi. Đây là con số phản ánh rõ nét nỗ lực của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho nhóm đối tượng này trong suốt nhiều năm qua. Cụ thể, trong giai đoạn 2010–2017, thời kỳ Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 còn hiệu lực, đã có hơn 10.000 lượt người cao tuổi được trợ giúp pháp lý. Sang giai đoạn 2018–2024, khi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 được triển khai, cả nước đã thực hiện trợ giúp pháp lý cho 9.281 lượt người cao tuổi có khó khăn về tài chính. Các vụ việc trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực pháp luật như: dân sự, hôn nhân và gia đình, đất đai, thừa kế.
Không chỉ dừng lại ở việc giải quyết vụ việc cụ thể, công tác trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi còn góp phần quan trọng trong việc nâng cao nhận thức pháp luật, giúp người cao tuổi hiểu rõ hơn quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp khi có tranh chấp hoặc bị xâm hại.
Nỗ lực đưa pháp luật đến gần hơn với người cao tuổi
Nhận thức rõ những hạn chế về khả năng đi lại, tiếp cận thông tin của người cao tuổi, các địa phương trên toàn quốc đã triển khai nhiều hình thức trợ giúp pháp lý linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế. Bên cạnh việc tiếp nhận và giải quyết vụ việc tại trụ sở Trung tâm trợ giúp pháp lý, nhiều địa phương đã đẩy mạnh hoạt động trợ giúp pháp lý tại cơ sở, lồng ghép với các buổi sinh hoạt của hội người cao tuổi, hội phụ nữ, hội nông dân. Hoạt động truyền thông về trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi cũng được tăng cường thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như báo chí, truyền hình, phát thanh, hệ thống loa truyền thanh cơ sở và cổng thông tin điện tử của các cơ quan nhà nước. Nội dung truyền thông được thiết kế theo hướng dễ hiểu, gần gũi, tập trung vào các quyền lợi thiết thực gắn với đời sống hằng ngày của người cao tuổi. Ngoài ra, các địa phương cũng đã lắp đặt bảng thông tin, hộp tin trợ giúp pháp lý tại các cơ quan tiến hành tố tụng, trụ sở Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn, trụ sở Nhà văn hóa,... để người cao tuổi có thể tiếp cận thông tin và biết về quyền được trợ giúp pháp lý.
Thông qua các hoạt động này, nhiều người cao tuổi đã biết đến quyền được trợ giúp pháp lý, mạnh dạn tìm đến các tổ chức trợ giúp pháp lý khi gặp khó khăn pháp lý, qua đó góp phần hạn chế tình trạng khiếu kiện kéo dài, vượt cấp.
Định hướng sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017: Làm rõ đối tượng thụ hưởng
Theo quy định hiện hành, người cao tuổi thuộc diện được trợ giúp pháp lý khi được xác định là “người cao tuổi có khó khăn về tài chính”. Hiện nay, điều kiện “khó khăn về tài chính” được làm rõ thông qua các tiêu chí hướng dẫn tại Nghị định số 144/2017/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, theo đó quy định “điều kiện khó khăn về tài chính của người được trợ giúp pháp lý là người thuộc hộ cận nghèo hoặc là người đang hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng theo quy định của pháp luật”. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đang được xây dựng theo hướng đơn giản hóa điều kiện và làm rõ đối tượng được trợ giúp pháp lý, trong đó có người cao tuổi. Theo định hướng sửa đổi, dự thảo Luật không quy định điều kiện “người cao tuổi có khó khăn về tài chính” như một tiêu chí riêng, mà quy định trực tiếp các nhóm đối tượng được hưởng trợ giúp pháp lý. Cụ thể, dự thảo Luật xác định các đối tượng được trợ giúp pháp lý bao gồm: người thuộc hộ nghèo; người thuộc hộ cận nghèo; người cao tuổi; người bị bạo lực gia đình trong vụ việc bạo lực gia đình; người nhiễm HIV là người đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng. Việc quy định trực tiếp như trên được đánh giá là rõ ràng, dễ áp dụng, phù hợp với thực tiễn và giảm bớt thủ tục xác minh điều kiện cho người được trợ giúp pháp lý.
Việc sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý theo hướng mở rộng và làm rõ đối tượng người cao tuổi tạo điều kiện để các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và các cá nhân, cơ quan có liên quan khác chủ động hơn trong việc tiếp nhận, giải quyết vụ việc cho người cao tuổi.
Hướng tới bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho người cao tuổi
Những kết quả đạt được trong công tác trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi thời gian qua cho thấy, trợ giúp pháp lý đã và đang trở thành công cụ quan trọng góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người cao tuổi, củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật và các cơ quan nhà nước. Trong thời gian tới, cùng với việc sửa đổi, hoàn thiện Luật Trợ giúp pháp lý, cần tiếp tục tăng cường truyền thông về quyền được trợ giúp pháp lý của người cao tuổi, nâng cao năng lực cho đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý, đồng thời đẩy mạnh các hình thức trợ giúp pháp lý tại cơ sở, trợ giúp pháp lý tại cộng đồng. Ngoài ra, cần nghiên cứu để sửa đổi Luật người cao tuổi theo hướng: bổ sung quyền trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi theo quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý để đảm bảo đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật.
Có thể khẳng định rằng, việc hoàn thiện chính sách pháp luật về trợ giúp pháp lý theo hướng mở rộng đối tượng người cao tuổi không chỉ đáp ứng yêu cầu thực tiễn, mà còn góp phần xây dựng một hệ thống an sinh xã hội công bằng, nhân văn, bảo đảm mọi người cao tuổi đều có cơ hội tiếp cận công lý và được pháp luật bảo vệ khi có nhu cầu.
Trong giai đoạn từ năm 2010 đến hết năm 2024, các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trên toàn quốc đã thực hiện trợ giúp pháp lý cho 19.459 lượt người cao tuổi. Đây là con số phản ánh rõ nét nỗ lực của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho nhóm đối tượng này trong suốt nhiều năm qua. Cụ thể, trong giai đoạn 2010–2017, thời kỳ Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 còn hiệu lực, đã có hơn 10.000 lượt người cao tuổi được trợ giúp pháp lý. Sang giai đoạn 2018–2024, khi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 được triển khai, cả nước đã thực hiện trợ giúp pháp lý cho 9.281 lượt người cao tuổi có khó khăn về tài chính. Các vụ việc trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực pháp luật như: dân sự, hôn nhân và gia đình, đất đai, thừa kế.
Không chỉ dừng lại ở việc giải quyết vụ việc cụ thể, công tác trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi còn góp phần quan trọng trong việc nâng cao nhận thức pháp luật, giúp người cao tuổi hiểu rõ hơn quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp khi có tranh chấp hoặc bị xâm hại.
Nỗ lực đưa pháp luật đến gần hơn với người cao tuổi
Nhận thức rõ những hạn chế về khả năng đi lại, tiếp cận thông tin của người cao tuổi, các địa phương trên toàn quốc đã triển khai nhiều hình thức trợ giúp pháp lý linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế. Bên cạnh việc tiếp nhận và giải quyết vụ việc tại trụ sở Trung tâm trợ giúp pháp lý, nhiều địa phương đã đẩy mạnh hoạt động trợ giúp pháp lý tại cơ sở, lồng ghép với các buổi sinh hoạt của hội người cao tuổi, hội phụ nữ, hội nông dân. Hoạt động truyền thông về trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi cũng được tăng cường thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như báo chí, truyền hình, phát thanh, hệ thống loa truyền thanh cơ sở và cổng thông tin điện tử của các cơ quan nhà nước. Nội dung truyền thông được thiết kế theo hướng dễ hiểu, gần gũi, tập trung vào các quyền lợi thiết thực gắn với đời sống hằng ngày của người cao tuổi. Ngoài ra, các địa phương cũng đã lắp đặt bảng thông tin, hộp tin trợ giúp pháp lý tại các cơ quan tiến hành tố tụng, trụ sở Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn, trụ sở Nhà văn hóa,... để người cao tuổi có thể tiếp cận thông tin và biết về quyền được trợ giúp pháp lý.
Thông qua các hoạt động này, nhiều người cao tuổi đã biết đến quyền được trợ giúp pháp lý, mạnh dạn tìm đến các tổ chức trợ giúp pháp lý khi gặp khó khăn pháp lý, qua đó góp phần hạn chế tình trạng khiếu kiện kéo dài, vượt cấp.
Định hướng sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017: Làm rõ đối tượng thụ hưởng
Theo quy định hiện hành, người cao tuổi thuộc diện được trợ giúp pháp lý khi được xác định là “người cao tuổi có khó khăn về tài chính”. Hiện nay, điều kiện “khó khăn về tài chính” được làm rõ thông qua các tiêu chí hướng dẫn tại Nghị định số 144/2017/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, theo đó quy định “điều kiện khó khăn về tài chính của người được trợ giúp pháp lý là người thuộc hộ cận nghèo hoặc là người đang hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng theo quy định của pháp luật”. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đang được xây dựng theo hướng đơn giản hóa điều kiện và làm rõ đối tượng được trợ giúp pháp lý, trong đó có người cao tuổi. Theo định hướng sửa đổi, dự thảo Luật không quy định điều kiện “người cao tuổi có khó khăn về tài chính” như một tiêu chí riêng, mà quy định trực tiếp các nhóm đối tượng được hưởng trợ giúp pháp lý. Cụ thể, dự thảo Luật xác định các đối tượng được trợ giúp pháp lý bao gồm: người thuộc hộ nghèo; người thuộc hộ cận nghèo; người cao tuổi; người bị bạo lực gia đình trong vụ việc bạo lực gia đình; người nhiễm HIV là người đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng. Việc quy định trực tiếp như trên được đánh giá là rõ ràng, dễ áp dụng, phù hợp với thực tiễn và giảm bớt thủ tục xác minh điều kiện cho người được trợ giúp pháp lý.
Việc sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý theo hướng mở rộng và làm rõ đối tượng người cao tuổi tạo điều kiện để các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và các cá nhân, cơ quan có liên quan khác chủ động hơn trong việc tiếp nhận, giải quyết vụ việc cho người cao tuổi.
Hướng tới bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho người cao tuổi
Những kết quả đạt được trong công tác trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi thời gian qua cho thấy, trợ giúp pháp lý đã và đang trở thành công cụ quan trọng góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người cao tuổi, củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật và các cơ quan nhà nước. Trong thời gian tới, cùng với việc sửa đổi, hoàn thiện Luật Trợ giúp pháp lý, cần tiếp tục tăng cường truyền thông về quyền được trợ giúp pháp lý của người cao tuổi, nâng cao năng lực cho đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý, đồng thời đẩy mạnh các hình thức trợ giúp pháp lý tại cơ sở, trợ giúp pháp lý tại cộng đồng. Ngoài ra, cần nghiên cứu để sửa đổi Luật người cao tuổi theo hướng: bổ sung quyền trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi theo quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý để đảm bảo đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật.
Có thể khẳng định rằng, việc hoàn thiện chính sách pháp luật về trợ giúp pháp lý theo hướng mở rộng đối tượng người cao tuổi không chỉ đáp ứng yêu cầu thực tiễn, mà còn góp phần xây dựng một hệ thống an sinh xã hội công bằng, nhân văn, bảo đảm mọi người cao tuổi đều có cơ hội tiếp cận công lý và được pháp luật bảo vệ khi có nhu cầu.
Nguyễn Phan Thuỳ Linh, Phòng Quản lý trợ giúp pháp lý,
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý.
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý.