Trợ giúp pháp lý với quá trình thúc đẩy bình đẳng giới

Trợ giúp pháp lý – một trong những biện pháp ngăn chặn bạo lực gia đình
Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021–2030 được ban hành nhằm tiếp tục thu hẹp khoảng cách giới, nâng cao vị thế và vai trò của phụ nữ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Chiến lược xác định bình đẳng giới là nền tảng quan trọng cho phát triển bền vững, tăng trưởng bao trùm và tiến bộ xã hội. Trọng tâm của Chiến lược là thúc đẩy sự tham gia bình đẳng của phụ nữ và nam giới trong chính trị, kinh tế, lao động, giáo dục, y tế và gia đình. Đồng thời, Chiến lược chú trọng phòng ngừa, ứng phó với bạo lực trên cơ sở giới và bảo đảm tiếp cận các dịch vụ thiết yếu cho nhóm yếu thế, trong đó có trợ giúp pháp lý.
Thực hiện Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới, chế định trợ giúp pháp lý là một trong những biện pháp ngăn chặn hành vi bạo lực gia đình và bảo vệ, hỗ trợ người bị bạo lực gia đình đã được thể hiện rõ trong Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022. Ngày 23/12/2021, Bộ Tư pháp có Công văn số 4878/BTP-TGPL về việc hướng dẫn trợ giúp pháp lý cho nạn nhân bị bạo lực trên cơ sở giới.
Theo quy định hiện hành, người bị bạo lực gia đình có khó khăn về tài chính thuộc diện được Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước hoặc tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý.
Kết quả ấn tượng trong việc tiếp cận trợ giúp pháp lý
Giai đoạn 2021-2025, tỷ lệ nữ giới được trợ giúp pháp lý chiếm gần 30% tổng số vụ việc. Đặc biệt, 100% nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình có khó khăn về tài chính khi có yêu cầu đã được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý. Cụ thể, trong giai đoạn này, có 54 nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình có khó khăn về tài chính đã được trợ giúp pháp lý kịp thời.
Để đảm bảo nữ giới và nam giới thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý được tiếp cận bình đẳng, công tác phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng được đẩy mạnh thông qua nhiều chương trình phối hợp và các văn bản quy định. Các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm giải thích, thông báo, thông tin, chuyển gửi nhu cầu trợ giúp pháp lý, phối hợp kiểm tra, thống kê, tập huấn.
Nâng cao chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý
Đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý thường xuyên được phổ biến, bồi dưỡng kiến thức về giới, phòng chống bạo lực trên cơ sở giới, kỹ năng trợ giúp pháp lý trong các vụ việc liên quan đến bạo lực phụ nữ và trẻ em gái. Cục đã tổ chức nhiều lớp tập huấn cho người thực hiện trợ giúp pháp lý về kỹ năng tham gia tố tụng hình sự, dân sự, hành chính; kỹ năng thực hiện trợ giúp pháp lý cho các nhóm đối tượng đặc thù.
Đặc biệt, trong những năm qua, với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, nhiều tài liệu hướng dẫn chuyên sâu đã được biên soạn. Năm 2021-2022, được sự hỗ trợ của Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ (UN WOMEN) thông qua chương trình Di cư An toàn và Bình đẳng, "Tài liệu hướng dẫn trợ giúp pháp lý nhạy cảm giới và phối hợp cho nạn nhân bạo lực, mua bán người" đã được biên soạn. Ngoài ra, phối hợp với UNICEF xây dựng tài liệu trợ giúp pháp lý thân thiện cho người dưới 18 tuổi; phối hợp với World Bank thực hiện các dự án tăng cường trợ giúp pháp lý cho người nghèo và đối tượng yếu thế.
Các Trung tâm trợ giúp pháp lý chủ động lồng ghép giới
Các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đều có cán bộ làm đầu mối tham mưu thực hiện bảo đảm bình đẳng giới trong trợ giúp pháp lý. Trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao, các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đã lồng ghép vấn đề giới, bình đẳng giới vào các hoạt động nghiệp vụ, bảo đảm thực hiện chính sách, pháp luật về bình đẳng giới.
Nhiều Trung tâm trợ giúp pháp lý còn có chương trình phối hợp với Hội Phụ nữ của tỉnh để đẩy mạnh thực hiện trợ giúp pháp lý cho phụ nữ trên địa bàn. Một số Trung tâm khác phối hợp với các cơ sở hỗ trợ nạn nhân để chủ động tiếp cận, tiếp nhận các trường hợp có vướng mắc pháp luật cần được trợ giúp pháp lý, qua đó kịp thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho phụ nữ là nạn nhân của bạo lực gia đình.
Các hoạt động này góp phần nâng cao nhận thức của người dân về trợ giúp pháp lý, về bình đẳng giới và phòng chống bạo lực gia đình; bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân nói chung, phụ nữ là nạn nhân của sự bất bình đẳng trên cơ sở giới, nạn nhân bạo lực gia đình, nạn nhân bị mua bán.
Đẩy mạnh công tác truyền thông về trợ giúp pháp lý
Công tác truyền thông về trợ giúp pháp lý cho nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị bạo lực và nhóm đối tượng gây bạo lực được chú trọng đẩy mạnh bằng nhiều phương thức đa dạng. Kết hợp giữa hình thức truyền thống như trực tiếp về cơ sở, báo đài, ti vi, tờ gấp với hình thức hiện đại như phóng sự, vụ việc thành công trên YouTube, smartphone, hotlines, apps và các hình thức đặc thù như hộp tin, bảng tin, tờ thông tin trợ giúp pháp lý tại cơ quan tố tụng, chính quyền cơ sở.
Danh sách các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý, người thực hiện trợ giúp pháp lý thường xuyên được cập nhật đầy đủ và công bố, đăng tải trên trang thông tin điện tử của Sở Tư pháp và Cổng thông tin điện tử của Bộ Tư pháp. Ngoài ra, thông tin về trợ giúp pháp lý được đăng tải công khai trên nhiều nền tảng trực tuyến, bao gồm Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp, Cổng thông tin điện tử Phổ biến, giáo dục pháp luật quốc gia, Trang thông tin điện tử trợ giúp pháp lý Việt Nam, và các trang của Sở Tư pháp, Trung tâm trợ giúp pháp lý địa phương.
Những tồn tại cần khắc phục
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác trợ giúp pháp lý vẫn còn một số tồn tại, hạn chế. Tâm lý, thói quen, phong tục vẫn còn tư tưởng định kiến giới hoặc tâm lý e ngại nên thường giấu kín, không yêu cầu, không tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ.
Một số cơ quan, tổ chức chưa có phương thức tiếp cận phù hợp và hiệu quả đối với người dân và nạn nhân bạo lực gia đình nên không có thông tin; việc thông báo, chuyển gửi, phối hợp đôi lúc chưa kịp thời, hiệu quả. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động trợ giúp pháp lý mới ở mức độ cơ bản; chưa có sự kết nối liên thông đa ngành, đa lĩnh vực trong toàn quốc.
Định hướng thời gian tới
Để tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác trợ giúp pháp lý trong việc thúc đẩy bình đẳng giới, trong thời gian tới cần đẩy mạnh một số giải pháp trọng tâm như:
Về đào tạo, bồi dưỡng, cần nâng cao chất lượng công tác tập huấn, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng nghiệp vụ liên quan cho cán bộ làm công tác trợ giúp pháp lý cho phụ nữ.
Về ứng dụng công nghệ, cần đổi mới nội dung, hình thức, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác trợ giúp pháp lý cho phụ nữ. Tiếp tục triển khai xây dựng dự án Hệ thống thông tin trợ giúp pháp lý và nghiên cứu giải pháp sử dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác trợ giúp pháp lý; bổ sung các tiêu chí thống kê liên quan tới bình đẳng giới vào hệ thống quản lý thống kê hoạt động trợ giúp pháp lý.
Về mô hình hoạt động, cần xây dựng các mô hình, nhân rộng các cách làm hay đang được triển khai có hiệu quả. Ưu tiên trợ giúp pháp lý cho phụ nữ tại các địa bàn xa trung tâm, phụ nữ nông dân, phụ nữ dân tộc thiểu số, nữ công nhân lao động nhập cư trên địa bàn và trong các khu công nghiệp và chế xuất.
Về thể chế, cần sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý theo hướng mở rộng người thuộc diện được trợ giúp pháp lý; tiếp tục triển khai Luật trợ giúp pháp lý năm 2017 và các văn bản hướng dẫn thi hành; triển khai nội dung trợ giúp pháp lý và các quy định của Luật trợ giúp pháp lý năm 2017 đã được sửa đổi năm 2024 trong Luật Tư pháp người chưa thành niên và Luật Phòng chống mua bán người năm 2024.
Về quản lý nhà nước, cần tăng cường và nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước về trợ giúp pháp lý; bám sát tình hình, thực tiễn công tác và hoạt động trợ giúp pháp lý tại các địa phương, kịp thời dự báo các khó khăn, vướng mắc phát sinh để tham mưu, chỉ đạo và tổ chức thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ.
Ngành Tư pháp tiếp tục tổ chức thực hiện hiệu quả Kế hoạch hành động vì bình đẳng giới giai đoạn 2025-2030; tiếp tục bám sát nội dung các chính sách, pháp luật về bình đẳng giới; các mục tiêu cụ thể và nhóm giải pháp thực hiện trong Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới cũng như Kế hoạch hành động vì bình đẳng giới của ngành Tư pháp, bảo đảm lồng ghép giới trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý.
Với những kết quả đạt được và định hướng rõ ràng, công tác trợ giúp pháp lý hứa hẹn sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy bình đẳng giới, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của phụ nữ, đặc biệt là các nhóm yếu thế trong xã hội, góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh hơn./.