Trợ giúp pháp lý cho người khuyết tật: Kỹ năng để mở cửa công lý

Năm 2025 các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý đã kết thúc ước tính đến 31/12/2025 như sau: 32.479 vụ việc (giảm 15% so với cùng kỳ năm 2024); trong đó có 25.507 vụ việc trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng (giảm 19,6% so với cùng kỳ năm 2024), trong đó có 1.342 lượt người khuyết tật có khó khăn về tài chính (trong đó 391 vụ tư vấn, 934 vụ tham gia tố tụng, 17 vụ đại diện ngoài tố tụng). Đáng chú ý, chất lượng các vụ việc ngày càng được nâng cao với nhiều trường hợp người khuyết tật được giảm hình phạt, chuyển tội danh nhẹ hơn hoặc thắng kiện, bảo vệ thành công quyền và lợi ích hợp pháp.

Rào cản đầu tiên đến từ chính bản thân người khuyết tật. Tâm lý mặc cảm, tự ti về tình trạng của mình khiến không ít người e ngại tiếp xúc với cơ quan nhà nước, lo sợ bị đối xử không công bằng hoặc bị nhìn bằng con mắt kỳ thị. Họ chọn cách im lặng, chấp nhận thiệt thòi thay vì tìm đến trợ giúp pháp lý.
Rào cản thứ hai đến từ gia đình và cộng đồng. Một số gia đình có xu hướng giấu kín vụ việc, tự giải quyết hoặc không nhận thức được quyền được trợ giúp pháp lý của người thân. Thậm chí, có gia đình vô tình trở thành rào cản khi quyết định thay người khuyết tật mà không tôn trọng ý chí của chính đương sự.
Rào cản thứ ba, quan trọng nhất, đến từ sự thiếu hụt kỹ năng chuyên biệt của một bộ phận người thực hiện trợ giúp pháp lý. Nếu thiếu những kỹ năng giao tiếp, lắng nghe và thấu hiểu phù hợp với từng dạng khuyết tật, ngay cả quy định pháp luật tiến bộ nhất cũng khó phát huy hiệu quả.

Người khuyết tật có đầy đủ các quyền như mọi công dân khác, kể cả trong những vấn đề riêng tư và các quyết định liên quan trực tiếp đến cuộc sống của họ. Người thực hiện trợ giúp pháp lý cần tránh mọi biểu hiện thương hại, áp đặt. Những hành động tưởng chừng như nhỏ nhặt - chẳng hạn như tựa vào xe lăn của người khuyết tật, chỉ tay một cách vô tư, hay chỉ nói chuyện với người đi cùng mà không giao tiếp trực tiếp với đương sự - tất cả đều có thể khiến người khuyết tật cảm thấy bị xúc phạm hoặc bị tước mất quyền tự chủ.
Trong thực tiễn giao tiếp và thực hiện trợ giúp pháp lý, người thực hiện trợ giúp pháp lý luôn phải nhớ rằng họ đang làm việc với một công dân có đầy đủ nhân cách pháp lý. Do đó, mọi giao tiếp cần được thực hiện trực tiếp với người khuyết tật. Người thực hiện trợ giúp pháp lý cần lắng nghe ý kiến, tôn trọng mong muốn và quyết định của họ, thay vì chỉ trao đổi với người thân hoặc người hỗ trợ đi cùng. Đây không chỉ là yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp mà còn là nghĩa vụ pháp lý của người thực hiện trợ giúp pháp lý.

Giao tiếp được xem là kỹ năng cốt lõi trong hoạt động trợ giúp pháp lý cho người khuyết tật. Tuy nhiên, khác với giao tiếp thông thường, kỹ năng này cần được điều chỉnh linh hoạt và tế nhị tùy theo từng dạng khuyết tật cụ thể.
Khi làm việc với người khiếm thị, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần đặc biệt chú ý đến ngôn từ sử dụng. Thay vì những chỉ dẫn mơ hồ như "ở kia", "đằng này", cần mô tả cụ thể vị trí, không gian xung quanh. Ví dụ, thay vì nói "ghế ở bên kia", nên nói "ghế nằm bên phải quý vị, cách khoảng hai bước chân". Khi cần hỗ trợ di chuyển, điều quan trọng là phải hỏi ý kiến trước và để người khuyết tật chủ động nắm tay hoặc cánh tay của người thực hiện trợ giúp pháp lý. Cách làm này giúp họ cảm thấy được hướng dẫn một cách tôn trọng chứ không bị "dắt đi" một cách thụ động.
Đối với người khiếm thính, việc thu hút sự chú ý trước khi bắt đầu giao tiếp là vô cùng quan trọng. Người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể nhẹ nhàng vẫy tay hoặc chạm nhẹ vào vai họ để báo hiệu. Trong quá trình trao đổi, cần đảm bảo nhìn thẳng vào mặt người khuyết tật, nói với tốc độ vừa phải, rõ ràng, tránh che miệng và đảm bảo ánh sáng đầy đủ để họ có thể đọc được chuyển động của môi. Trong trường hợp có thông dịch viên ngôn ngữ ký hiệu tham gia, người thực hiện trợ giúp pháp lý vẫn phải duy trì giao tiếp trực tiếp với người khuyết tật, chứ không "nói qua" người phiên dịch.
Với người khuyết tật vận động, đặc biệt là những người sử dụng xe lăn, việc ngồi xuống ngang tầm mắt khi trao đổi là một cử chỉ thể hiện sự tôn trọng. Không nên tự ý đẩy xe lăn hoặc hỗ trợ di chuyển khi chưa được đề nghị. Nếu người khuyết tật yêu cầu giúp đỡ, hãy hỏi rõ họ muốn được hỗ trợ như thế nào.
Đối với người gặp khó khăn trong phát âm hoặc giao tiếp bằng lời nói, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần kiên nhẫn, sẵn sàng lắng nghe và yêu cầu nhắc lại một cách nhẹ nhàng khi cần thiết. Có thể đặt những câu hỏi ngắn gọn, dễ trả lời hoặc sử dụng phương thức viết ra giấy nếu cần, nhưng tất cả đều phải dựa trên sự đồng ý và thoải mái của người được trợ giúp pháp lý.

Bên cạnh kỹ năng giao tiếp, khả năng lắng nghe và thấu hiểu tâm lý người khuyết tật là yếu tố không thể thiếu trong quá trình trợ giúp pháp lý. Nhiều người khuyết tật đã từng trải qua những tổn thương tâm lý sâu sắc, từng đối mặt với sự kỳ thị hoặc thất vọng khi tìm kiếm hỗ trợ. Chính vì vậy, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần dành đủ thời gian để lắng nghe câu chuyện của họ.
Lắng nghe ở đây không đơn thuần là nghe thông tin vụ việc. Đó là quá trình thể hiện sự quan tâm, đồng cảm thông qua ánh mắt, cử chỉ và lời nói phù hợp. Không nên ngắt lời, không phán xét, không vội vàng đưa ra kết luận. Thay vào đó, hãy để người khuyết tật được tự do chia sẻ theo cách của họ, được bộc lộ cảm xúc và mối quan ngại.
Việc lắng nghe không chỉ giúp người thực hiện trợ giúp pháp lý nắm bắt đầy đủ thông tin về vụ việc mà còn là cách tạo dựng niềm tin - nền tảng quan trọng để người khuyết tật cảm thấy an tâm, hợp tác và chủ động trong suốt quá trình giải quyết vấn đề pháp lý. Khi người khuyết tật cảm nhận được rằng họ được tôn trọng, được lắng nghe và được hiểu, họ sẽ dễ dàng chia sẻ những thông tin quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động trợ giúp pháp lý.

Hoạt động tư vấn pháp luật cho người khuyết tật cần tuân thủ phương châm "đơn giản, dễ hiểu, đúng trọng tâm". Điều này không có nghĩa là đánh giá thấp khả năng tiếp nhận của người khuyết tật, mà là cách thức truyền đạt thông tin một cách hiệu quả nhất.
Trước tiên, người thực hiện trợ giúp pháp lý phải nắm vững các quy định pháp luật chung và các chính sách đặc thù dành riêng cho người khuyết tật. Việc nắm chắc kiến thức pháp lý sẽ giúp người thực hiện trợ giúp pháp lý giải thích rõ ràng về quyền, nghĩa vụ, quy trình thủ tục, cũng như những khả năng thuận lợi và rủi ro pháp lý có thể xảy ra trong từng tình huống cụ thể.
Trong quá trình tư vấn, cần sử dụng ngôn ngữ đời sống thay vì thuật ngữ pháp lý khô khan. Những khái niệm phức tạp cần được giải thích bằng ví dụ cụ thể, dễ hình dung. Người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể sử dụng các tài liệu trực quan như sơ đồ, biểu đồ hoặc tài liệu viết bằng chữ nổi, tùy theo nhu cầu của từng người.
Đặc biệt quan trọng, đối với người khuyết tật nặng không có khả năng di chuyển, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần chủ động tìm đến tận nơi, có thể là nhà riêng, trung tâm bảo trợ xã hội hay bệnh viện để tư vấn và hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ. Việc này đảm bảo quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý của họ không bị "giới hạn bởi khoảng cách địa lý" hay khó khăn về thể chất.

Bảo mật thông tin là yêu cầu bắt buộc và là đạo đức nghề nghiệp cơ bản trong hoạt động trợ giúp pháp lý nói chung, và đặc biệt quan trọng khi làm việc với người khuyết tật. Mọi thông tin liên quan đến tình trạng khuyết tật, bệnh lý, hoàn cảnh cá nhân và gia đình đều phải được giữ kín tuyệt đối, chỉ sử dụng đúng mục đích và trong phạm vi pháp luật cho phép.
Việc tôn trọng quyền riêng tư không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là biểu hiện của sự tôn trọng nhân phẩm con người. Trong nhiều trường hợp, người khuyết tật đã phải chịu đựng sự xâm phạm vào đời tư, bị bàn tán hoặc bị công khai thông tin cá nhân một cách thiếu tôn trọng. Do đó, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần đặc biệt cẩn trọng trong việc thu thập, lưu trữ và sử dụng thông tin, tuyệt đối không để thông tin bị rò rỉ hoặc sử dụng sai mục đích.

Kỹ năng trợ giúp pháp lý cho người khuyết tật không chỉ là vấn đề của từng người thực hiện trợ giúp pháp lý mà còn là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống trợ giúp pháp lý. Để nâng cao chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý cho nhóm đối tượng này, cần có sự phối hợp đồng bộ của nhiều giải pháp.
Thứ nhất, cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng chuyên sâu cho đội ngũ trợ giúp viên pháp lý và luật sư. Các khóa tập huấn không chỉ trang bị kiến thức pháp luật mà còn cần tập trung vào kỹ năng mềm, kỹ năng giao tiếp đặc thù và hiểu biết về tâm lý người khuyết tật.
Thứ hai, việc xây dựng tài liệu hướng dẫn cụ thể, chi tiết về kỹ năng trợ giúp pháp lý cho từng nhóm người khuyết tật cần được ưu tiên để làm cẩm nang hữu ích giúp người thực hiện trợ giúp pháp lý tham khảo và vận dụng trong thực tiễn.
Thứ ba, cần tăng cường phối hợp với các tổ chức của người khuyết tật, các cơ quan về công tác xã hội và các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực này. Sự phối hợp chặt chẽ sẽ giúp việc tiếp cận người khuyết tật được dễ dàng hơn, đồng thời tạo điều kiện để chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi những mô hình hiệu quả.
Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai các mục tiêu của Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2021-2030, việc trang bị đầy đủ kỹ năng cho người thực hiện trợ giúp pháp lý chính là yếu tố then chốt. Đây là điều kiện để quyền tiếp cận công lý của người khuyết tật không chỉ là những dòng chữ trên giấy mà thực sự được bảo vệ một cách hiệu quả trong đời sống.
Khi mỗi trợ giúp viên pháp lý, mỗi luật sư được trang bị đầy đủ kỹ năng cần thiết, khi hệ thống trợ giúp pháp lý thực sự đặt người khuyết tật vào trung tâm của mọi hoạt động, lúc đó cánh cửa công lý sẽ thực sự mở rộng cho tất cả mọi người, không ai bị bỏ lại phía sau.