Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả cách thức yêu cầu trợ giúp pháp lý của người được trợ giúp pháp lý vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017

- Người có quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý:
(i) Người được trợ giúp pháp lý: theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý 2017, người được TGPL bao gồm: Người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, trẻ em, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị buộc tội, người bị buộc tội thuộc hộ cận nghèo, và những người có khó khăn về tài chính thuộc một trong các trường hợp sau đây: Cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng khi liệt sĩ còn nhỏ, người nhiễm chất độc da cam, người cao tuổi, người khuyết tật, nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình, người nhiễm HIV. Điều kiện khó khăn về tài chính của những người thuộc trường hợp nêu trên là người thuộc hộ cận nghèo hoặc là người đang hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng theo quy định của pháp luật.
(ii) Người thân thích của người được trợ giúp pháp lý, bao gồm những người có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng theo quy định của pháp luật có liên quan như Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Hôn nhân và gia đình….
(iii) Cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng: Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng gồm cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; người có thẩm quyền tiến hành tố tụng gồm người tiến hành tố tụng và người được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra.
(iv) Cơ quan, tổ chức, cá nhân khác (ví dụ như Ủy ban nhân dân cấp xã, các tổ chức, cá nhân khác có liên quan).
- Hồ sơ yêu cầu trợ giúp pháp lý, bao gồm các giấy tờ sau: (i) Đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý; (ii) Giấy tờ chứng minh là người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo quy định; (iii) Các giấy tờ, tài liệu có liên quan đến vụ việc trợ giúp pháp lý.
Khi có vướng mắc, tranh chấp pháp luật, người thuộc diện được trợ giúp pháp lý gửi yêu cầu đến Tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý bao gồm có:
+ Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước thuộc Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố. Trung tâm là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Sở Tư pháp, do UBND cấp tỉnh thành lập, có tư cách pháp luật, có con dấu, trụ sở và tài liệu riêng.
+ Các tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý bao gồm tổ chức hành nghề luật sư, tổ chức tư vấn pháp luật ký hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý hoặc đăng ký tham gia trợ giúp pháp lý.
- Cách thức nộp hồ sơ yêu cầu trợ giúp pháp lý:
Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý, có 03 hình thức để người được trợ giúp pháp lý nộp hồ sơ yêu cầu trợ giúp pháp lý đó là: (i) nộp trực tiếp: Người yêu cầu trợ giúp pháp lý tới trực tiếp các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý. (ii) Qua các dịch vụ bưu chính: Người yêu cầu trợ giúp pháp lý gửi hồ sơ qua các dịch vụ bưu chính viễn thông tới các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý. (iii) Qua fax, hình thức điện tử: Người yêu cầu trợ giúp pháp lý gửi hồ sơ qua fax, mail hoặc thông qua Cổng dịch vụ công quốc gia. Khi nhận được yêu cầu trợ giúp pháp lý, người tiếp nhận yêu cầu phải kiểm tra các nội dung có liên quan đến yêu cầu trợ giúp pháp lý và trả lời ngay cho người yêu cầu về việc hồ sơ đủ điều kiện để thụ lý hoặc phải bổ sung giấy tờ, tài liệu có liên quan.
Văn bản quy phạm pháp luật về trợ giúp pháp lý đã quy định nhiều hình thức nộp hồ sơ yêu cầu trợ giúp pháp lý nhằm giúp người được trợ giúp pháp lý có thể dễ dàng trong việc thực hiện quyền yêu cầu của mình, điều này giúp người được trợ giúp pháp lý dễ dàng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý khi có nhu cầu, tuy nhiên, trong thực tế người được trợ giúp pháp lý hoặc người thân thích của người được trợ giúp pháp lý chủ yếu gửi hồ sơ yêu cầu trợ giúp pháp lý qua hình thức trực tiếp đến trụ sở Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh/thành phố hoặc tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý việc yêu cầu trợ giúp pháp lý thông qua hình thức điện tử, nhất là Cổng dịch vụ công quốc gia chưa nhiều.
Trong bối cảnh sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhằm “Nâng cao chất lượng dịch vụ công trực tuyến, dịch vụ số cho người dân và doanh nghiệp, hướng tới cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình, cá nhân hoá và dựa trên dữ liệu; tăng cường giám sát, đánh giá và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong phục vụ Nhân dân”, để thể chế hoá các yêu cầu của Đảng vào công tác trợ giúp pháp lý, nhất là thực hiện dịch vụ số cho người dân, đề nghị nghiên cứu, bổ sung một số nội dung vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 như sau:
Thứ nhất, cần bổ sung trách nhiệm của Bộ Tư pháp trong việc ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ số và triển khai chuyển đổi số trong công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật nói riêng và trong công tác quản lý nhà nước về trợ giúp pháp lý nói chung, thường xuyên nâng cấp Hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu về trợ giúp pháp lý.
Thứ hai, để tạo thuận lợi cho việc nộp hồ sơ yêu cầu trợ giúp pháp lý cho người được trợ giúp pháp lý hoặc người thân thích của người được trợ giúp pháp lý thông qua Cổng dịch vụ công quốc gia cần sớm thực hiện kết nối, tích hợp, chia sẻ dữ liệu trợ giúp pháp lý với Cổng Pháp luật quốc gia nhằm khai thác hiệu quả thông tin trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý, nhằm nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công về trợ giúp pháp lý./.
 

 Thảo Ly
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý