Bổ sung vai trò, trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã trong Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 – Từ yêu cầu thực tiễn đến hoàn thiện thể chế

UBND cấp xã – “cầu nối” trực tiếp đưa dịch vụ trợ giúp pháp lý đến người dân
UBND là cấp chính quyền gần dân nhất, trực tiếp quản lý dân cư, nắm bắt đầy đủ hoàn cảnh, điều kiện sống cũng như những khó khăn, vướng mắc pháp lý của người dân trên địa bàn.  Sau khi thực hiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã có quy mô lớn hơn, vị trí, vai trò đã được khẳng định ở tầm cao mới. Đối với một số nhóm thuộc diện được trợ giúp pháp lý như người nghèo; trẻ em, phụ nữ là nạn nhân bạo lực gia đình người cao tuổi có khó khăn về tài chính,… UBND cấp xã thường là nơi đầu tiên họ tìm đến khi phát sinh vấn đề pháp lý.
Thực tiễn cho thấy, không ít trường hợp người thuộc diện được trợ giúp pháp lý không biết mình có quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí hoặc có biết nhưng không rõ phải liên hệ với cơ quan nào, thủ tục ra sao. Trong khi đó, cán bộ cấp sơ sở, trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố… lại là những người thường xuyên tiếp xúc, có điều kiện tuyên truyền, hướng dẫn và hỗ trợ ban đầu cho người dân. Vì vậy, việc xác định rõ vai trò của UBND cấp xã trong việc thông tin, hướng dẫn, phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý không chỉ mang ý nghĩa tổ chức thực hiện pháp luật mà còn là giải pháp chủ yếu để đưa chính sách trợ giúp pháp lý đến đúng đối tượng, đúng thời điểm.
Khoảng trống pháp lý và những bất cập trong thực tiễn thi hành Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017
Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đã quy định tương đối đầy đủ về đối tượng được trợ giúp pháp lý, hình thức trợ giúp pháp lý, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và trách nhiệm quản lý nhà nước về trợ giúp pháp lý. Tuy nhiên, chưa có quy định cụ thể về vai trò, trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã trong việc phối hợp tổ chức công tác trợ giúp pháp lý tại địa phương. Vai trò của UBND cấp xã được thể hiện thông qua quy định chung về trách nhiệm của cơ quan nhà nước tại Điều 42 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và được cụ thể tại văn bản dưới Luật (Điều 12 của Thông tư số 03/2021/TT-BTP ngày 25/5/2021 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp), dẫn đến việc tổ chức thực hiện chưa thực sự hiệu quả. Thực tế, ở nhiều địa phương, sự tham gia của UBND cấp xã trong công tác trợ giúp pháp lý còn chưa đồng đều… Nguyên nhân chủ yếu là do quy định pháp luật chưa cụ thể, rõ ràng để làm cơ sở phân công trách nhiệm, cũng như chưa gắn trách nhiệm của UBND cấp xã với kết quả bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của người dân trên địa bàn.
Bổ sung vai trò, trách nhiệm của UBND cấp xã – bước đi cần thiết trong sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý
Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý cần chú trọng làm rõ hơn vai trò, trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc tổ chức thực hiện và bảo đảm hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý. Việc bổ sung này không nhằm “hành chính hóa” hoạt động trợ giúp pháp lý, mà nhằm phát huy tốt hơn vai trò của chính quyền cơ sở trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân. Theo đó cần xác định rõ trách nhiệm UBND cấp xã trong một số nội dung trọng tâm như: Ban hành kế hoạch truyền thông về trợ giúp pháp lý hằng năm; hoàn thành 100% nhiệm vụ theo kế hoạch truyền thông (tổ chức thông tin, truyền thông về trợ giúp pháp lý đến người dân nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi người dân gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận các dịch vụ pháp lý; hướng dẫn, hỗ trợ người thuộc diện được trợ giúp pháp lý yêu cầu trợ giúp pháp lý; phối hợp với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trong việc xác minh thông tin, hoàn cảnh của người được trợ giúp pháp lý; giới thiệu, chuyển yêu cầu trợ giúp pháp lý kịp thời đến Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước; tạo điều kiện để tổ chức trợ giúp pháp lý thực hiện các hoạt động trợ giúp pháp lý tại địa bàn cơ sở…); đối với cấp xã đã có Cổng Thông tin điện tử /Trang Thông tin điện tử của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp xã, cần xây dựng chuyên mục chính sách, pháp luật về trợ giúp pháp lý và cập nhật đầy đủ, kịp thời.
Một trong những nội dung quan trọng được nhấn mạnh khi bổ sung vai trò của UBND cấp xã là trách nhiệm trong công tác truyền thông, phổ biến thông tin về trợ giúp pháp lý. Truyền thông không chỉ dừng lại ở việc phổ biến quy định pháp luật, mà còn phải giúp người dân hiểu rõ quyền được trợ giúp pháp lý, biết cách yêu cầu và mạnh dạn tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý khi cần thiết. UBND cấp xã với hệ thống truyền thanh cơ sở, các buổi sinh hoạt thôn, tổ dân phố, hội nghị của các đoàn thể chính trị – xã hội có lợi thế rất lớn trong việc truyền tải thông tin trợ giúp pháp lý một cách gần gũi, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng từ đó góp phần nâng cao nhận thức pháp lý và ý thức sử dụng dịch vụ trợ giúp pháp lý của người dân.
Việc bổ sung vai trò, trách nhiệm của UBND cấp xã cũng góp phần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa chính quyền cơ sở với các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý. Trong nhiều vụ việc, đặc biệt là các vụ việc liên quan đến bạo lực gia đình, tranh chấp đất đai, khiếu nại hành chính, vai trò xác minh ban đầu, nắm bắt tình hình của UBND cấp xã là rất quan trọng. Khi được quy định rõ trách nhiệm phối hợp, UBND cấp xã sẽ chủ động hơn trong việc cung cấp thông tin, tài liệu, tạo điều kiện để trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý tiếp cận người được trợ giúp pháp lý và giải quyết vụ việc một cách kịp thời, hiệu quả. Đồng thời, sự phối hợp này cũng giúp nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý ngay từ giai đoạn sớm.
Việc bổ sung vai trò, trách nhiệm của UBND cấp xã trong Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 thể hiện rõ quan điểm lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm quyền con người, quyền công dân ngay từ cấp cơ sở. Khi chính quyền cấp xã thực sự trở thành “điểm tựa” ban đầu trong việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý, người dân, nhất là các nhóm yếu thế, sẽ được hỗ trợ kịp thời, giảm thiểu rủi ro pháp lý và những hệ lụy xã hội không đáng có.
Có thể khẳng định, việc làm rõ và bổ sung vai trò của UBND cấp xã trong Luật Trợ giúp pháp lý là bước đi cần thiết, phù hợp với yêu cầu thực tiễn và xu hướng hoàn thiện pháp luật hiện nay. Đây cũng là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả công tác trợ giúp pháp lý, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó mọi người dân đều được bảo đảm quyền tiếp cận công lý một cách bình đẳng và thực chất.