Hoàn thiện thẩm quyền của các cấp lãnh đạo cao nhất trong việc đàm phán, ký kết, phê duyệt và sửa đổi các điều ước quốc tế về vay ODA

Về mặt bố cục, luật bao gồm 03 điều, trong đó trọng tâm nằm ở Điều 1 với việc sửa đổi và bổ sung lên tới 24 điều của Luật Quản lý nợ công hiện hành. Các điều khoản còn lại tập trung vào việc quy định chi tiết về thi hành và chuyển tiếp để đảm bảo quá trình áp dụng luật được thông suốt.
Nội dung về phân cấp, phân quyền
Một trong những thay đổi cốt lõi và mang tính đột phá nhất của luật lần này chính là tinh thần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền giữa các cấp chính quyền và cơ quan quản lý. Luật đã quy định rõ ràng hơn nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ, đồng thời trao thêm sự chủ động cho Bộ Tài chính và chính quyền địa phương. Cụ thể, luật đã hoàn thiện thẩm quyền của các cấp lãnh đạo cao nhất trong việc đàm phán, ký kết, phê duyệt và sửa đổi các điều ước quốc tế về vay ODA cũng như vốn vay ưu đãi nước ngoài nhân danh Nhà nước và Chính phủ. Điều này giúp tạo ra hành lang pháp lý chặt chẽ nhưng vẫn linh hoạt trong các giao dịch tài chính quốc tế.
Đáng chú ý, việc phân cấp cho Thủ tướng Chính phủ phê duyệt hạn mức vay về cho vay lại và hạn mức bảo lãnh Chính phủ gắn liền với Kế hoạch vay, trả nợ công hằng năm là một bước cải cách hành chính quan trọng nhằm rút ngắn thời gian và thủ tục thực hiện. Song song với đó, Bộ Tài chính được giao quyền chủ động điều hành và công bố các tài liệu liên quan đến kế hoạch vay, trả nợ để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về công khai, minh bạch theo thông lệ quốc tế. Đối với chính quyền địa phương, luật mới đã bãi bỏ quy định yêu cầu cấp tỉnh phải lấy ý kiến chấp thuận của Bộ Tài chính về các điều khoản chi tiết của trái phiếu chính quyền địa phương như khối lượng hay kỳ hạn. Thay vào đó, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh được quyền báo cáo Hội đồng nhân dân cùng cấp để phê duyệt Đề án phát hành trong phạm vi tổng mức vay đã được Quốc hội phê duyệt, giúp địa phương chủ động hơn trong việc huy động vốn cho đầu tư phát triển tại chỗ.
Những nội dung cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục
Luật cũng chú trọng vào công tác cắt giảm và đơn giản hóa tối đa các thủ tục hành chính vốn được coi là rào cản trong thời gian qua. Để đồng bộ với Luật Đầu tư công vừa được sửa đổi, Luật Quản lý nợ công số 141/2025/QH15 đã bãi bỏ hoàn toàn các thủ tục về đề xuất dự án và việc Thủ tướng Chính phủ phải phê duyệt các đề xuất này tại các điều khoản liên quan. Thay vào đó, các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp nhà nước sẽ lập đề xuất khoản vay gửi trực tiếp cho Bộ Tài chính đánh giá để trình Thủ tướng phê duyệt, làm cơ sở thực hiện các bước thẩm định vốn và thủ tục đầu tư tiếp theo. Quy trình thẩm định điều kiện vay lại cũng được cải tiến bằng quy trình đánh giá sự đáp ứng điều kiện của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, giúp việc tổ chức cho vay lại diễn ra nhanh chóng và chuẩn xác hơn. Những thay đổi này nhằm mục tiêu tránh tình trạng đầu tư phân tán, lãng phí nguồn lực và đảm bảo các chỉ tiêu nợ công luôn nằm trong giới hạn an toàn đã được phê duyệt.
Một điểm mới quan trọng khác nhằm thu hút nguồn vốn từ thị trường quốc tế là các quy định về ưu đãi thuế liên quan đến trái phiếu Chính phủ và các khoản vay nước ngoài. Luật đã bổ sung vào Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp quy định rằng thu nhập của nhà đầu tư từ lãi trái phiếu Chính phủ Việt Nam và thu nhập của bên cho vay nước ngoài từ lãi, phí phát sinh khi cho Nhà nước, Chính phủ Việt Nam vay sẽ không thuộc diện chịu thuế tại Việt Nam. Theo đánh giá, quy định này sẽ không gây tác động tiêu cực đến Ngân sách Nhà nước bởi thực tế giá trị thuế thu được thường cũng chính là khoản mà Chính phủ phải chi trả thay cho nhà đầu tư khi thanh toán. Việc chính thức luật hóa quy định này giúp tạo ra sự minh bạch, hài hòa giữa pháp luật trong nước và quốc tế, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc đàm phán và huy động vốn phục vụ nhu cầu đầu tư phát triển trong giai đoạn tới.
Hơn nữa, luật còn bổ sung nhiều nguyên tắc quản lý hiện đại như việc mọi nghĩa vụ nợ của Chính phủ phải được đối xử bình đẳng, đây là một yêu cầu tất yếu trong các giao dịch nợ quốc tế. Về điều kiện vay lại và cấp bảo lãnh Chính phủ, Luật đã thay thế quy định loại trừ lỗ cho các doanh nghiệp thực hiện chính sách bằng việc sử dụng kết quả xếp hạng tín nhiệm do các tổ chức quốc tế độc lập thực hiện. Phương thức này dựa trên việc phân tích toàn diện từ tình hình tài chính, năng lực quản trị đến các yếu tố vĩ mô, giúp đánh giá chuẩn xác hơn năng lực của bên vay. Ngoài ra, luật cũng mở rộng phương thức cho vay lại thông qua việc ủy quyền cho các ngân hàng chính sách hoặc ngân hàng thương mại, đồng thời cho phép các doanh nghiệp mới hoạt động dưới 3 năm do tái cơ cấu hoặc sáp nhập theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền vẫn có cơ hội tiếp cận nguồn vốn vay lại.
Để đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật, Luật đã lược bỏ các nội dung không còn phù hợp hoặc chồng chéo với các luật khác. Các quy định liên quan đến Chương trình quản lý nợ công 3 năm hay việc vay từ quỹ dự trữ tài chính Nhà nước đã được bãi bỏ để đồng bộ hoàn toàn với Luật Ngân sách nhà nước. Nhiệm vụ thanh tra về nợ công cũng được lược bỏ tại Bộ Tài chính để tập trung về cơ quan Thanh tra Chính phủ theo đúng chức năng nhiệm vụ.
Với những thay đổi sâu rộng và toàn diện này, Bộ Tài chính hiện đang tích cực chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan để xây dựng văn bản hướng dẫn thi hành và tổ chức các lớp tập huấn phổ biến luật. Việc triển khai hiệu quả Luật số 141/2025/QH15 chắc chắn sẽ góp phần quan trọng vào việc đảm bảo an ninh tài chính quốc gia, ổn định kinh tế vĩ mô và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.

Vi Sa
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý