Hoàn thiện cơ chế thẩm định chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý

Về tổ chức thực hiện, đa số Trung tâm TGPL nhà nước đều thành lập Tổ thẩm định chất lượng vụ việc gồm lãnh đạo Trung tâm và các Trợ giúp viên pháp lý (TGVPL) có kinh nghiệm chuyên môn. Để bảo đảm khách quan, chất lượng trong hoạt động thẩm định, Trung tâm thực hiện phân công Trợ giúp viên pháp lý II thực hiện thẩm định chất lượng vụ việc cho Trợ giúp pháp lý Hạng III, áp dụng cơ chế thẩm định chéo giữa các TGVPL nhằm nâng cao tính khách quan, hạn chế việc đánh giá mang tính chủ quan hoặc nể nang nội bộ. Công tác thẩm định chất lượng vụ việc TGPL thường được tiến hành định kỳ hằng tháng hoặc hằng quý, đồng thời gắn kết quả của hoạt động thẩm định chất lượng vụ việc với việc xem xét thanh toán thù lao, bồi dưỡng thực hiện vụ việc TGPL.
Qua theo dõi, báo cáo của địa phương, phần lớn các địa phương duy trì tỷ lệ thẩm định rất cao, nhiều nơi thực hiện thẩm định đối với 100% vụ việc TGPL tham gia tố tụng hoàn thành. Đây là cơ sở quan trọng góp phần tăng cường kỷ luật nghiệp vụ, nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp và từng bước hình thành cơ chế kiểm soát chất lượng trong hoạt động TGPL.
 Tiêu chí thẩm định chất lượng vụ việc TGPL
Theo quy định hiện hành, việc thẩm định chất lượng vụ việc TGPL được thực hiện trên cơ sở bộ tiêu chí thống nhất với cơ cấu điểm 30 - 60 - 10, bao gồm ba nhóm tiêu chí chính.
Thứ nhất, nhóm tiêu chí về trách nhiệm nghề nghiệp (30 điểm), tập trung đánh giá việc tuân thủ pháp luật, quy tắc nghề nghiệp, tiến độ giải quyết vụ việc, tính trung thực trong quá trình thực hiện TGPL và việc cung cấp thông tin kịp thời cho người được TGPL.
Thứ hai, nhóm tiêu chí về thực hiện chuyên môn (60 điểm), được xem là nội dung trọng tâm trong quá trình đánh giá. Nhóm tiêu chí này tập trung xem xét khả năng nghiên cứu hồ sơ, thu thập chứng cứ, áp dụng pháp luật, xây dựng luận cứ bảo vệ, kỹ năng tranh tụng và việc tham gia các hoạt động tố tụng của người thực hiện TGPL.
Thứ ba, nhóm tiêu chí về mức độ hài lòng của người được TGPL (10 điểm), được xác định thông qua phiếu lấy ý kiến của người được TGPL hoặc người thân thích của họ sau khi vụ việc kết thúc.
Việc áp dụng thống nhất bộ tiêu chí trên phạm vi cả nước đã tạo cơ sở cho hoạt động đánh giá có tính hệ thống, đồng thời góp phần chuẩn hóa quy trình quản lý chất lượng vụ việc TGPL.
Thực trạng công tác thẩm định chất lượng vụ việc TGPL
Qua tổng hợp báo cáo của các địa phương cho thấy chất lượng vụ việc TGPL sau khi được các tổ chức thực hiện TGPL thẩm định nhìn chung đạt ở mức khá và tốt, nhiều địa phương ghi nhận 100% vụ việc đạt yêu cầu trở lên, không có vụ việc không đạt chất lượng.
Qua công tác thẩm định chất lượng vụ việc TGPL, cho thấy sự chuyển biến tích cực trong nhận thức về vai trò bảo vệ quyền con người và quyền tiếp cận công lý của các nhóm yếu thế. Nhiều địa phương đã chú trọng đánh giá hiệu quả thực chất đối với các vụ việc liên quan đến trẻ em, người khuyết tật, nạn nhân bạo lực giới, nạn nhân mua bán người hoặc người dân tộc thiểu số.
Thông qua hoạt động thẩm định, năng lực chuyên môn của đội ngũ TGVPL từng bước được nâng cao. Nhiều vụ án cho thấy người thực hiện TGPL đã chủ động nghiên cứu hồ sơ, xây dựng luận cứ chặt chẽ, phát hiện các tình tiết có lợi cho thân chủ, góp phần bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của người được TGPL tại các cơ quan tiến hành tố tụng.
Bên cạnh các kết quả đạt được, thực tiễn triển khai cho thấy công tác thẩm định chất lượng vụ việc TGPL vẫn còn nhiều tồn tại cần tiếp tục được hoàn thiện.
Thứ nhất, hoạt động thẩm định chất lượng vụ việc TGPL đôi lúc vẫn còn tồn tại tình trạng thiên về kiểm tra hình thức hồ sơ, giấy tờ hành chính hơn là đánh giá chiều sâu quá trình thực hiện vụ việc TGPL của người thực hiện TGPL nhất là kết quả của hoạt động tranh tụng và hiệu quả bảo vệ quyền lợi của người được TGPL…
Một số tiêu chí về thẩm định chất lượng vụ việc TGPL hiện nay còn mang tính định tính, khó lượng hóa như tiêu chí về tính “kịp thời”, “đầy đủ”, “đúng tiến độ”, từ đó dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương, thậm chí phụ thuộc đáng kể vào nhận định chủ quan của người thẩm định.
Thứ hai, một số bất cập đáng chú ý khác là tiêu chí xác định “vụ việc thành công” chưa bao quát đầy đủ thực tiễn hoạt động TGPL. Nhiều vụ việc mặc dù đạt được hiệu quả bảo vệ thực chất cho người được TGPL, chẳng hạn hòa giải thành công hoặc giảm đáng kể nghĩa vụ pháp lý cho thân chủ, nhưng vẫn không được xác định là vụ việc tham gia tố tụng thành công do không có quan điểm tranh luận trái chiều với cơ quan tiến hành tố tụng. Ngoài ra, việc áp dụng chung một thang điểm cho tất cả các loại vụ việc như hình sự, dân sự, hành chính và không tính đến mức độ phức tạp của từng vụ việc cũng dẫn đến tình trạng chưa phản ánh đúng công sức, kỹ năng và thời gian mà người thực hiện TGPL phải bỏ ra trong các vụ án kéo dài hoặc có tính chất đặc biệt phức tạp.
Thứ ba, đối với tiêu chí đánh giá sự hài lòng của người được TGPL hoặc người thân thích, thực tiễn cho thấy các mẫu phiếu lấy ý kiến các đối tượng này hiện nay còn tương đối dài, sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên môn pháp lý từ đó phần nàogây khó khăn cho người được lấy ý kiến nhất là người dân tộc thiểu số hoặc người thuộc nhóm yếu thế trong việc phản hồi đánh giá.
Những hạn chế nêu trên cho thấy yêu cầu cấp thiết phải đổi mới cơ chế thẩm định chất lượng vụ việc TGPL theo hướng chuyển từ tiếp cận hành chính, hình thức sang đánh giá thực chất năng lực chuyên môn, hiệu quả tranh tụng và mức độ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được TGPL trên thực tế.
Chuyển biến từ cách đánh giá thiên về “đủ hồ sơ, đúng biểu mẫu” sang đánh giá hiệu quả tranh tụng thực chất
Các địa phương trong thực tiễn triển khai TGPL đã từng bước chuyển từ cách đánh giá thiên về “đủ hồ sơ, đúng biểu mẫu” sang đánh giá hiệu quả tranh tụng thực chất, lấy chất lượng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được TGPL làm trung tâm. Theo đó, nhiều phương pháp đánh giá chuyên sâu đã được đề xuất và áp dụng như sau:
Thứ nhất, đánh giá sâu nội dung bản luận cứ và chất lượng lập luận pháp lý. Thay vì chỉ kiểm tra hình thức hồ sơ, người thẩm định phải đọc kỹ bản bào chữa, bản bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, các kiến nghị của người thực hiện TGPL để đánh giá chiều sâu chuyên môn, tính logic và căn cứ pháp lý của lập luận. Việc đánh giá tập trung vào khả năng phát hiện mâu thuẫn trong lời khai, chỉ ra hạn chế của chứng cứ buộc tội, xác định tình tiết giảm nhẹ hoặc những vi phạm tố tụng mà cơ quan tiến hành tố tụng chưa xem xét. Một tiêu chí quan trọng khác là mức độ các quan điểm bào chữa, bảo vệ được Hội đồng xét xử ghi nhận trong bản án hoặc quyết định tố tụng theo hướng có lợi cho người được TGPL.
Thứ hai, thẩm định chất lượng vụ việc nên dựa trên toàn bộ quá trình tác nghiệp thay vì chỉ kết quả cuối cùng. Hiệu quả tranh tụng được xem xét xuyên suốt từ giai đoạn tiền tố tụng, quá trình tham gia tố tụng cho đến sau tố tụng. Việc đánh giá không chỉ dừng ở sự hiện diện tại phiên tòa mà còn xem xét mức độ chủ động của người thực hiện TGPL trong các hoạt động hỏi cung, đối chất, thực nghiệm điều tra, hòa giải, thu thập tài liệu, chứng cứ và hỗ trợ thi hành án. Đồng thời, nhiều địa phương cũng chú trọng đánh giá kỹ năng giao tiếp, khả năng giải thích pháp luật dễ hiểu, sự tận tâm đồng hành và hỗ trợ tâm lý đối với các nhóm yếu thế như trẻ em, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật hoặc nạn nhân bạo lực giới.
Thứ ba, đổi mới cách tiếp cận đánh giá kết quả từ tiêu chí “thắng - thua” sang mức độ bảo vệ thực chất quyền lợi của người được TGPL. Trong nhiều vụ việc, mặc dù yêu cầu của người được TGPL không được chấp nhận hoàn toàn nhưng quyền và lợi ích cốt lõi vẫn được bảo vệ đáng kể, như được giảm nhẹ hình phạt, được bảo đảm quyền nuôi con hoặc đạt được phương án hòa giải phù hợp. Vì vậy, các địa phương đề xuất đánh giá dựa trên mức độ bảo vệ quyền lợi thực tế thay vì chỉ căn cứ vào kết quả thắng kiện. Một số nơi còn kiến nghị phân loại kết quả theo các mức: bảo vệ tốt quyền lợi, bảo vệ một phần hoặc chưa đạt yêu cầu nhằm phản ánh khách quan tính chất phức tạp của hoạt động tranh tụng.
Thứ tư, đổi mới phương pháp và công cụ thẩm định chất lượng vụ việc TGPL.
Nhiều địa phương đề xuất tăng cường phỏng vấn trực tiếp người thực hiện TGPL để làm rõ quá trình tác nghiệp, những khó khăn phát sinh và các yếu tố không thể hiện đầy đủ trong hồ sơ giấy tờ. Đồng thời, cần tách bạch giữa tiêu chí đánh giá năng lực chuyên môn với tiêu chí quản lý hồ sơ hành chính nhằm khắc phục tình trạng “hồ sơ đẹp nhưng tranh tụng yếu”. Một số địa phương cũng khuyến nghị huy động luật sư có kinh nghiệm, chuyên gia pháp lý hoặc đại diện cơ quan tiến hành tố tụng tham gia thẩm định để bảo đảm tính khách quan và đa chiều. Bên cạnh đó, việc ứng dụng phần mềm quản lý tiến độ và số hóa hoạt động tố tụng được xem là giải pháp quan trọng nhằm theo dõi đầy đủ quá trình thực hiện vụ việc, nâng cao tính minh bạch và hạn chế tình trạng hoàn thiện hồ sơ mang tính hình thức sau khi vụ việc kết thúc.
Nhìn chung, xu hướng đổi mới phương pháp đánh giá chất lượng tranh tụng trong TGPL đang hướng tới việc đo lường giá trị bảo vệ quyền con người trên thực tế, đề cao hiệu quả nghề nghiệp và chất lượng hỗ trợ pháp lý thực chất thay vì chỉ chú trọng yêu cầu hành chính, thủ tục. Đây cũng là định hướng phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng nền TGPL lấy người dân làm trung tâm trong giai đoạn hiện nay.

                                             Tuyết Minh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý