Kinh nghiệm xây dựng và thực thi Luật Trợ giúp pháp lý Phần Lan - Gợi mở cho Việt Nam trong hoàn thiện thể chế về trợ giúp pháp lý

Cách tiếp cận dựa trên điều kiện kinh tế - nền tảng của hệ thống TGPL Phần Lan
Điểm đặc trưng quan trọng của Luật TGPL Phần Lan là việc xác định quyền được hưởng TGPL chủ yếu dựa trên tình trạng kinh tế của người yêu cầu (means-tested model), thay vì xác định cứng theo nhóm đối tượng xã hội.
Theo Điều 1 và Điều 3 của Luật, dịch vụ TGPL được cung cấp cho người: (1) Cần sự hỗ trợ chuyên môn trong một vụ việc pháp lý; và (2) Không có khả năng chi trả chi phí tố tụng do tình trạng kinh tế của mình.
Việc đánh giá điều kiện kinh tế dựa trên: (1) Thu nhập hàng tháng; (2) Tài sản; (3) Nghĩa vụ cấp dưỡng; (4) Các chi phí sinh hoạt cần thiết.
Người được trợ giúp có thể được miễn phí hoàn toàn hoặc phải chi trả một phần chi phí tùy theo mức thu nhập. Ngưỡng thu nhập và phương pháp tính toán do Chính phủ quy định. Cách tiếp cận này thể hiện quan điểm: mọi cá nhân đều có thể tiếp cận TGPL nếu thực sự gặp khó khăn tài chính, không phụ thuộc vào việc họ có thuộc một nhóm chính sách xã hội cụ thể hay không. Đây là mô hình bảo đảm tính phổ quát của quyền tiếp cận công lý.
 Phạm vi TGPL toàn diện và có kiểm soát
Luật TGPL Phần Lan quy định phạm vi TGPL khá rộng, bao gồm: (1) Tư vấn pháp luật; (2) Thực hiện các biện pháp cần thiết trong vụ việc; (3) Đại diện trước tòa án và cơ quan có thẩm quyền; (4) Chi trả thù lao luật sư; (5) Chi phí phiên dịch, dịch thuật; (5) Án phí, lệ phí; (6) Chi phí nhân chứng cần thiết; (7) Chi phí thi hành án trong những trường hợp nhất định.
Tuy nhiên, Luật cũng đặt ra giới hạn về thời lượng luật sư được thanh toán (tối đa 80 giờ, có thể gia hạn từng đợt 30 giờ nếu có lý do đặc biệt). Cơ chế này bảo đảm sự cân bằng giữa bảo vệ quyền tiếp cận công lý của cá nhân và kiểm soát hợp lý chi ngân sách nhà nước. Đây là biểu hiện của mô hình quản trị công hiện đại: hỗ trợ mạnh nhưng có điều kiện và có giới hạn rõ ràng.
Cơ chế “tư vấn pháp lý nhỏ” - công cụ phòng ngừa tranh chấp
Một điểm cải tiến đáng chú ý của Luật là chế định “tư vấn pháp lý nhỏ” (minor legal advice). Luật quy định: có thể cung cấp qua điện thoại hoặc phương tiện điện tử; không bắt buộc xác định điều kiện kinh tế và không thu phí. Cơ chế này cho phép người dân tiếp cận thông tin pháp lý sớm, giải đáp các vấn đề pháp lý đơn giản mà không cần thực hiện đầy đủ thủ tục xét duyệt TGPL. Nhờ đó góp phần giảm nguy cơ phát sinh tranh chấp phức tạp, giảm tải cho hệ thống tố tụng, nâng cao hiệu quả phòng ngừa vi phạm pháp luật.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển dịch vụ công trực tuyến, đây là kinh nghiệm có giá trị tham khảo quan trọng.
Cơ chế xác minh thu nhập chủ động và liên thông dữ liệu
Khác với mô hình phụ thuộc hoàn toàn vào giấy tờ do người dân cung cấp, Luật TGPL Phần Lan trao quyền cho Văn phòng TGPL trong việc yêu cầu cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội, tổ chức tài chính cung cấp thông tin; truy cập dữ liệu; xác minh tính chính xác của thông tin về thu nhập và tài sản. Cơ chế này nhằm tăng tính minh bạch, hạn chế gian lận, giảm gánh nặng thủ tục cho người dân, bảo đảm quyết định cung cấp dịch vụ TGPL dựa trên dữ liệu khách quan. Đây là minh chứng cho sự gắn kết giữa cải cách tư pháp và cải cách hành chính, cũng như ứng dụng công nghệ thông tin trong quản trị nhà nước.
 Bảo đảm tính độc lập nghề nghiệp của luật sư TGPL
TGPL tại Phần Lan được thực hiện bởi luật sư TGPL; hoặc luật sư tư được chỉ định. Luật quy định rõ luật sư TGPL phải độc lập trong thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, mặc dù họ làm việc trong cơ quan nhà nước. Đồng thời, luật sư tư được Nhà nước thanh toán thù lao theo mức quy định thống nhất. Việc nhấn mạnh tính độc lập nghề nghiệp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bảo đảm quyền bào chữa, quyền đại diện và niềm tin của người dân vào hệ thống TGPL.
Cơ chế kiểm soát tư pháp đối với quyết định TGPL
Luật quy định người nộp đơn có quyền yêu cầu tòa án xem xét quyết định của Văn phòng TGPL về việc thụ lý, thay đổi hoặc chấm dứt TGPL. Tòa án có thể giữ nguyên, sửa đổi hoặc hủy bỏ quyết định cung cấp dịch vụ TGPL. Cơ chế này bảo đảm kiểm soát tư pháp đối với hoạt động hành chính trong lĩnh vực TGPL, tăng tính minh bạch và khách quan, củng cố niềm tin vào hệ thống pháp luật.
Một số gợi mở cho Việt Nam
Từ kinh nghiệm của Phần Lan, có thể rút ra một số vấn đề gợi mở cho quá trình hoàn thiện pháp luật TGPL tại Việt Nam:
Thứ nhất, nghiên cứu bổ sung cơ chế xét điều kiện kinh tế linh hoạt nhằm mở rộng khả năng tiếp cận TGPL đối với những người gặp khó khăn tài chính thực tế.
Thứ hai, xem xét thiết kế cơ chế tư vấn pháp lý sơ bộ miễn phí cho mọi người dân, đặc biệt thông qua hình thức trực tuyến.
Thứ ba, tăng cường quyền xác minh chủ động và kết nối dữ liệu giữa tổ chức TGPL với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, thuế, bảo hiểm.
Luật TGPL Phần Lan thể hiện một mô hình tiếp cận công lý dựa trên điều kiện kinh tế. Kinh nghiệm của Phần Lan cho thấy một hệ thống TGPL bền vững không chỉ dựa trên mở rộng phạm vi hỗ trợ mà còn phụ thuộc vào thiết kế thể chế hợp lý, bảo đảm tính độc lập nghề nghiệp và ứng dụng hiệu quả công nghệ thông tin.
Trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh cải cách tư pháp, việc nghiên cứu và chọn lọc kinh nghiệm quốc tế như Phần Lan có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả của hệ thống TGPL.

                          Tuyết Minh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý