Bổ sung cơ chế chuyển vụ việc giữa các trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước: Giải pháp thiết thực nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi cho người dân

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật là tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền được TGPL của người dân thông qua việc bổ sung quy định về chuyển vụ việc trợ giúp pháp lý giữa các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước. Điều 35 Luật TGPL năm 2017 đã được bổ sung khoản 3 với nội dung như sau “Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đang giải quyết vụ việc trợ giúp pháp lý có thể chuyển vụ việc đó cho Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở địa phương khác khi vụ việc trợ giúp pháp lý đã được chuyển cho cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng tại địa phương đó giải quyết và thông báo cho người được trợ giúp pháp lý biết”. Đây là quy định mới mang tính thực tiễn cao, xuất phát từ yêu cầu tháo gỡ những khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện vụ việc TGPL, đặc biệt là các vụ việc tham gia tố tụng có yếu tố liên tỉnh, liên địa phương. Đồng thời, quy định này cũng cho thấy tư duy đổi mới trong tổ chức hoạt động TGPL theo hướng linh hoạt hơn.
Trong thực tiễn thời gian qua, phát sinh nhiều trường hợp vụ án, vụ việc liên quan đến người được TGPL ban đầu do cơ quan tiến hành tố tụng tại một địa phương thụ lý và Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tại địa phương đó cử người thực hiện TGPL tham gia tố tụng. Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết, vụ án được chuyển cho cơ quan tiến hành tố tụng ở địa phương khác tiếp tục giải quyết theo thẩm quyền, dẫn đến việc Trung tâm TGPL ban đầu vẫn phải cử người thực hiện TGPL tham gia tố tụng tại địa phương khác. Trong các trường hợp này, người thực hiện TGPL ban đầu thường phải di chuyển quãng đường xa để tham gia hỏi cung, nghiên cứu hồ sơ, tham gia phiên tòa hoặc làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng tại địa phương khác. Điều này không chỉ làm phát sinh nhiều chi phí đi lại, lưu trú, thời gian công tác mà còn ảnh hưởng đến tiến độ, hiệu quả thực hiện vụ việc, nhất là những tỉnh, thành phố cách xa nhau. Mặt khác, việc người thực hiện TGPL phải di chuyển giữa các địa phương cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng bám sát vụ việc, tham gia kịp thời các hoạt động tố tụng và phối hợp với cơ quan tiến hành tố tụng tại nơi giải quyết vụ việc.
Từ thực tiễn đó, việc bổ sung cơ chế chuyển vụ việc TGPL giữa các Trung tâm TGPL nhà nước đã giúp bảo đảm tính linh hoạt trong tổ chức thực hiện TGPL, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được TGPL, giải quyết được nhiều bất cập trước đây khi người thực hiện trợ giúp pháp lý tiếp tục thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý khi đã được chuyển cho cơ quan tiến hành tố tụng tại địa phương khác giải quyết.
Tạo cơ chế linh hoạt, thuận lợi hơn trong quá trình thực hiện vụ việc
Theo quy định mới, khi vụ việc trợ giúp pháp lý đã được chuyển cho cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng tại địa phương khác giải quyết, Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đang thực hiện vụ việc có thể chuyển vụ việc đó cho Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước nơi cơ quan tiến hành tố tụng đang giải quyết vụ việc. Có thể thấy, quy định này tạo ra cơ chế phối hợp linh hoạt giữa các Trung tâm TGPL nhà nước trên phạm vi toàn quốc. Thay vì một Trung tâm phải tiếp tục cử người tham gia tố tụng ở địa phương xa trong thời gian dài, vụ việc có thể được chuyển cho Trung tâm tại địa phương nơi đang trực tiếp giải quyết vụ án, vụ việc để tiếp tục thực hiện TGPL.
Điểm mới này giúp người thực hiện TGPL thuận lợi hơn trong việc tiếp cận hồ sơ, tham gia các hoạt động tố tụng và làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng. Việc bám sát quá trình giải quyết vụ việc ngay tại địa phương nơi vụ việc đang được thụ lý cũng tạo điều kiện để người thực hiện TGPL kịp thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nghèo và đối tượng yếu thế trong xã hội. Đồng thời, cơ chế này cũng góp phần giảm áp lực về thời gian, chi phí đi lại, công tác phí cho các Trung tâm TGPL nhà nước, đặc biệt đối với những địa phương có khoảng cách địa lý xa, điều kiện giao thông, đi lại còn hạn chế. Trong bối cảnh hệ thống trợ giúp pháp lý đang tiếp tục được kiện toàn theo hướng tinh gọn, hiệu quả, quy định mới còn góp phần tối ưu hóa việc phân bổ và sử dụng nguồn lực giữa các Trung tâm TGPL nhà nước, phát huy tốt hơn hiệu quả của mạng lưới TGPL trên phạm vi cả nước.
Bảo đảm quyền được thông tin và tính minh bạch đối với người được trợ giúp pháp lý
Một điểm đáng chú ý trong quy định mới là việc chuyển vụ việc giữa các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước phải được thông báo cho người được TGPL biết. Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc lấy người được TGPL làm trung tâm, người dân không chỉ được bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ TGPL mà còn được bảo đảm quyền được thông tin đầy đủ về quá trình giải quyết vụ việc của mình. Việc thông báo cho người được TGPL biết về việc chuyển vụ việc giúp bảo đảm tính công khai, minh bạch, tránh tình trạng người dân bị động hoặc không nắm được thông tin về người thực hiện TGPL, cơ quan thực hiện TGPL tiếp tục phụ trách vụ việc, vụ án liên quan đến mình. Đồng thời, quy định này cũng góp phần củng cố niềm tin của người dân đối với hoạt động TGPL của Nhà nước, thể hiện trách nhiệm của cơ quan thực hiện TGPL trong việc bảo đảm tính liên tục, không gián đoạn của quá trình hỗ trợ pháp lý cho người dân.
Góp phần nâng cao chất lượng tham gia tố tụng trong hoạt động trợ giúp pháp lý
Một trong những mục tiêu quan trọng của việc sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý lần này là nâng cao chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý, đặc biệt là chất lượng tham gia tố tụng. Quy định về chuyển vụ việc giữa các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả tham gia tố tụng của người thực hiện trợ giúp pháp lý trong thực tiễn. Khi vụ việc được chuyển cho Trung tâm tại địa phương nơi cơ quan tiến hành tố tụng đang trực tiếp giải quyết, người thực hiện trợ giúp pháp lý có điều kiện thuận lợi hơn để nghiên cứu hồ sơ, tiếp xúc người được trợ giúp pháp lý, tham gia hỏi cung, đối chất, tham gia phiên tòa và thực hiện các hoạt động tố tụng khác một cách kịp thời, đầy đủ. Việc giảm bớt áp lực di chuyển và chi phí phát sinh cũng giúp người thực hiện trợ giúp pháp lý có điều kiện tập trung nhiều hơn vào chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp và nội dung vụ việc. Qua đó, nâng cao chất lượng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được trợ giúp pháp lý. Mặt khác, cơ chế phối hợp giữa các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước thông qua việc chuyển vụ việc cũng tạo điều kiện để tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ chuyên môn giữa các địa phương, góp phần xây dựng đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý ngày càng chuyên nghiệp hơn.
Có thể khẳng định, quy định mới không chỉ tháo gỡ khó khăn cho các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước và người thực hiện trợ giúp pháp lý mà quan trọng hơn là góp phần nâng cao chất lượng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đặc biệt là những người yếu thế trong xã hội. Đây cũng là bước tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý theo hướng linh hoạt, hiệu quả, lấy người dân làm trung tâm phục vụ, phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

Nguyễn Phan Thuỳ Linh,
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý