Khảo sát tình hình thực hiện chính sách, pháp luật về hòa giải ở cơ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh

Tham gia Đoàn khảo sát có bà Võ Ngọc Thanh Trúc, Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh; các đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội gồm bà Dương Minh Ánh, ông Chu Mạnh Hùng, bà Nguyễn Phạm Duy Trang. Về phía đại diện Bộ Tư pháp, cơ quan chủ trì soạn thảo có bà Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý.
Qua khảo sát tại phường Bàn Cờ, Tòa án nhân dân khu vực 2, Sở Tư pháp thành phố Hồ Chí Minh và làm việc với đại diện chính quyền địa phương, Mặt trận Tổ quốc, tổ hòa giải, lực lượng công an, và các cơ quan liên quan, Đoàn khảo sát ghi nhận nhiều kết quả tích cực trong triển khai Luật Hòa giải ở cơ sở thời gian qua, đồng thời thu nhận nhiều ý kiến thực tiễn có giá trị phục vụ việc hoàn thiện dự thảo Luật.
Hòa giải ở cơ sở tiếp tục khẳng định vai trò là phương thức giải quyết mâu thuẫn hiệu quả tại cộng đồng
Các ý kiến phát biểu tại các buổi khảo sát đều thống nhất đánh giá hòa giải ở cơ sở đã và đang phát huy vai trò quan trọng trong giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ phát sinh trong đời sống hằng ngày; góp phần giữ gìn đoàn kết trong cộng đồng dân cư, phòng ngừa vi phạm pháp luật, hạn chế phát sinh khiếu kiện và giảm tải cho các cơ quan nhà nước.
Các hòa giải viên cho biết phần lớn các mâu thuẫn phát sinh trong cộng đồng được phát hiện, giải quyết từ sớm thông qua sự tham gia của tổ hòa giải, các đoàn thể và lực lượng nắm địa bàn. Từ thực tiễn đó, nhiều ý kiến cho rằng hòa giải ở cơ sở cần tiếp tục được xác định là thiết chế xã hội quan trọng trong quản trị cộng đồng, góp phần xây dựng môi trường xã hội ổn định, đồng thuận và tăng cường khả năng tự giải quyết các vấn đề phát sinh từ cơ sở.
Thực tiễn đặt ra yêu cầu đổi mới đối với tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở
Một trong những nội dung được nhiều đại biểu, hòa giải viên và địa phương quan tâm là cơ chế kiện toàn tổ hòa giải, lựa chọn hòa giải viên và chính sách hỗ trợ cho đội ngũ này.
Nhiều ý kiến phản ánh quy trình bầu hòa giải viên hiện nay còn mang tính hình thức, tốn thời gian trong khi trên thực tế việc lựa chọn chủ yếu dựa vào uy tín, năng lực và sự tín nhiệm của cộng đồng. Do đó, cần nghiên cứu cơ chế linh hoạt hơn trong việc lựa chọn, công nhận hòa giải viên, đồng thời vẫn bảo đảm tính dân chủ và sự đồng thuận của người dân.
Qua làm việc chuyên sâu với Sở Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh và các cơ quan liên quan, Đoàn khảo sát đã ghi nhận thêm nhiều vấn đề mang tính đặc thù của một siêu đô thị. Nhiều đại biểu cho rằng, việc sửa đổi Luật cần quan tâm sâu sắc hơn đến đặc thù quản lý của các đô thị lớn. Một số ý kiến đề nghị nghiên cứu tính phù hợp của mô hình tổ hòa giải được tổ chức theo cộng đồng dân cư truyền thống, đặc biệt trong bối cảnh địa phương đang thực hiện sắp xếp lại đơn vị hành chính, thay đổi mô hình khu phố, tổ dân phố hiện nay.
Bên cạnh đó, các đại biểu cũng thẳng thắn phản ánh số lượng vụ việc hòa giải được thống kê chính thức hiện nay còn khá thấp so với thực tiễn. Nguyên nhân do nhiều vụ việc đơn giản, mâu thuẫn nhỏ phát sinh đã được các tổ hòa giải xử lý, giải quyết thành ngay từ đầu nhưng chưa được ghi chép vào sổ sách hay báo cáo đầy đủ. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế thống kê, theo dõi hoạt động hòa giải ở cơ sở một cách khoa học, thực chất hơn.
Quan tâm hơn nữa đến chế độ, chính sách cho hòa giải viên
Chế độ hỗ trợ hiện nay được đánh giá còn thấp, chưa tương xứng với thời gian, công sức và trách nhiệm của hòa giải viên. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến việc thu hút người có trình độ chuyên môn pháp luật, cán bộ nghỉ hưu hoặc người có uy tín tham gia công tác hòa giải gặp nhiều khó khăn. Một số ý kiến đề nghị nghiên cứu bổ sung chính sách hỗ trợ thường xuyên, chế độ bảo hiểm, bồi dưỡng nghiệp vụ và cơ chế động viên phù hợp để tạo điều kiện cho hòa giải viên yên tâm tham gia hoạt động lâu dài.
Một điểm nghẽn thực tế rất đáng chú ý được Sở Tư pháp TP. Hồ Chí Minh phản ánh là việc chi trả thù lao cho hòa giải viên. Hiện nay, việc thực hiện thủ tục đề nghị thanh toán thù lao cho hòa giải viên được xác định là một thủ tục hành chính và bắt buộc phải thực hiện trên môi trường điện tử thông qua Cổng dịch vụ công quốc gia. Tuy nhiên, phần lớn đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở hiện nay là những người cao tuổi, các bác hưu trí có uy tín tại cộng đồng, vốn có kỹ năng số và khả năng thao tác công nghệ còn rất hạn chế. Quy định này vô hình trung tạo ra rào cản lớn, gây khó khăn, áp lực cho các hòa giải viên trong quá trình tiếp cận và thực hiện thủ tục nhận kinh phí hỗ trợ. Do đó, địa phương kiến nghị ban soạn thảo cần nghiên cứu giải pháp đơn giản hóa tối đa thủ tục này, bảo đảm tính thuận lợi và thiết thực cho người thực hiện nhiệm vụ ở cơ sở.
Cần làm rõ vị trí pháp lý của người được mời tham gia hòa giải
Một trong những nội dung cũng nhận được nhiều sự quan tâm trong quá trình lấy ý kiến là việc huy động người có chuyên môn pháp luật, người có uy tín, luật gia, cán bộ chuyên môn hoặc lực lượng công an tham gia hỗ trợ hoạt động hòa giải. Các ý kiến cho rằng đây là nhu cầu thực tế và ngày càng cần thiết đối với những vụ việc có tính chất phức tạp. Tuy nhiên, dự thảo Luật cần quy định rõ địa vị pháp lý, quyền, trách nhiệm và phạm vi tham gia của người được mời để vừa phát huy hiệu quả hỗ trợ chuyên môn, vừa bảo đảm vai trò trung tâm của hòa giải viên và nguyên tắc tự nguyện, tự thỏa thuận của các bên. Đối với lực lượng công an, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục phát huy vai trò nắm địa bàn, phát hiện sớm mâu thuẫn, tranh chấp, nhưng cần nghiên cứu kỹ hình thức tham gia phù hợp nhằm tránh làm phát sinh tâm lý hành chính hóa hoạt động hòa giải ở cơ sở.
Về cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành
Một trong những vấn đề nổi bật được phản ánh qua khảo sát là giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành ở cơ sở. Theo phản ánh của các địa phương và Tòa án, mặc dù nhiều vụ việc được hòa giải thành nhưng số lượng trường hợp yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án còn rất ít. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tính chất của các vụ việc hòa giải thường là những tranh chấp nhỏ trong cộng đồng dân cư nên các bên ít có yêu cầu đưa ra Tòa án để công nhận; đồng thời, pháp luật cũng chưa quy định cụ thể, thống nhất về hồ sơ, trình tự, thủ tục yêu cầu công nhận cũng như giá trị pháp lý của biên bản hòa giải thành. Nhiều ý kiến đề nghị dự thảo Luật cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện các quy định liên quan nhằm nâng cao giá trị của kết quả hòa giải thành, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để bảo đảm việc thực hiện thỏa thuận của các bên và thuận lợi hơn trong trường hợp có yêu cầu công nhận tại Tòa án.
Chuyển đổi số trong hòa giải ở cơ sở cần có lộ trình phù hợp
Định hướng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải ở cơ sở nhận được sự đồng tình của các địa phương. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng việc triển khai cần có lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế. Hiện nay, phần lớn hòa giải viên là người cao tuổi, kỹ năng số còn hạn chế; cơ sở vật chất, trang thiết bị và hạ tầng kỹ thuật tại nhiều địa bàn chưa đáp ứng yêu cầu tổ chức hòa giải trực tuyến hoặc số hóa toàn bộ quy trình hòa giải. Các đại biểu đề nghị nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở, từng bước số hóa hồ sơ, biểu mẫu và kết quả hòa giải; đồng thời ban hành các quy định cụ thể về bảo mật thông tin, xác thực danh tính, lưu trữ dữ liệu và giá trị pháp lý của kết quả hòa giải trực tuyến trước khi triển khai trên diện rộng.
Trao đổi tại buổi làm việc, đồng chí Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp cho biết những tồn tại, khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành chính sách, pháp luật về hòa giải ở cơ sở nắm bắt được thông qua khảo sát tại Thành phố Hồ Chí Minh cơ bản tương đồng với kết quả tổng kết, đánh giá tình hình thi hành Luật Hòa giải của Bộ Tư pháp. Từ thực tiễn đó, Bộ Tư pháp đã xây dựng dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) gồm 05 chương, 35 điều với những nội dung cơ bản, điểm mới, trọng tâm là: (i) Luật bổ sung quy định về cơ chế “chỉ định hoà giải viên” nhằm khắc phục vướng mắc trong Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013 trong một số trường hợp không thể tổ chức bầu hoà giải viên ở cơ sở (do nhiều nguyên nhân như sự kiện bất khả kháng hoặc việc tổ chức bầu không thành công; bổ sung một số quyền và nghĩa vụ của hoà giải viên để đáp ứng yêu cầu, tình hình mới; (ii) Quy định rõ ràng phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hoà giải ở cơ sở; (iii) Luật quy định các bên có quyền yêu cầu Toà án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hoà giải thành theo theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự và quy định“Trường hợp một hoặc các bên yêu cầu Toà án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hoà giải thành thì thực hiện theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự”; (iv) Luật bổ sung một số quy định về ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hoà giải ở cơ sở như quy định việc bầu hoà giải viên, bầu tổ trưởng tổ hoà giải bằng hình thức trực tuyến phù hợp với mức độ ứng dụng công nghệ thông tin và được người dân, hoà giải viên thống nhất lựa chọn; các bên có thể thoả thuận tiến hành hoà giải bằng hình thức trực tuyến, quy định trách nhiệm trong quản lý nhà nước về hoà giải ở cơ sở; quyền của hoà giải viên và trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc triển khai ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số trong công tác hoà giải ở cơ sở; (v) Luật cũng đã sửa đổi quy định về kinh phí cho công tác hoà giải ở cơ sở từ “hỗ trợ” sang “bảo đảm”… nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, đồng chí Ngô Quỳnh Hoa trân trọng ghi nhận các ý kiến góp ý thẳng thắn, mang đậm hơi thở thực tiễn của các cơ quan, địa phương, đặc biệt là các hòa giải viên trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Đây sẽ là nguồn tư liệu thực tiễn vô cùng quý báu để cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), bảo đảm phát huy hơn nữa vai trò của hòa giải ở cơ sở trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Nguyễn Thị Tâm
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý