Rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về hòa giải ở cơ sở: Đề xuất sửa đổi toàn diện đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới

Kết quả rà soát cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được, một số quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở và các văn bản hướng dẫn thi hành đã không còn phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hệ thống pháp luật hiện hành. Nhiều nội dung cần được nghiên cứu hoàn thiện nhằm thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phát huy dân chủ ở cơ sở và nâng cao hiệu quả các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng; đồng thời bảo đảm sự thống nhất với các quy định mới về tổ chức chính quyền địa phương, thực hiện phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số. Đây cũng là những cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn quan trọng được xác định trong quá trình rà soát để đề xuất sửa đổi toàn diện pháp luật về hòa giải ở cơ sở trong thời gian tới.
Qua rà soát, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý xác định Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 cần được nghiên cứu sửa đổi toàn diện nhằm thể chế hóa các chủ trương, chính sách mới của Đảng, bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời bổ sung các quy định về chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải ở cơ sở.
Các nội dung được đề xuất sửa đổi tập trung vào phạm vi hòa giải ở cơ sở; tổ chức, hoạt động của tổ hòa giải; tiêu chuẩn, quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên; trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong quản lý công tác hòa giải ở cơ sở; cơ chế huy động nguồn lực xã hội; đồng thời nghiên cứu bổ sung các quy định về hòa giải trực tuyến, ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa quy trình quản lý và tổ chức hoạt động hòa giải.
Đối với văn bản quy định chi tiết thi hành, kết quả rà soát xác định Nghị định số 15/2014/NĐ-CP cần được thay thế nhằm bảo đảm sự thống nhất với Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), đồng thời thể chế hóa các quy định mới về phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và tổ chức thực hiện công tác hòa giải ở cơ sở trong điều kiện mới. Cụ thể như dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (cách mạng 4.0), công nghệ thông tin đã phát triển vượt bậc, hầu hết các lĩnh vực trong xã hội đã sử dụng mạnh mẽ ứng dụng số. Tuy nhiên, lĩnh vực hòa giải ở cơ sở vẫn theo phương thức truyền thống. Thực hiện các chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, dự thảo Luật Hòa giải cơ sở (sửa đổi) giao Chính phủ quy định chi tiết một số nội dung về bầu hòa giải viên trực tuyến, hòa giải trực tuyến và các nội dung ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ số trong công tác hòa giải cơ sở. Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 12 của Nghị định quy định: “Ngân sách Trung ương chi bổ sung cho các tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách để hỗ trợ kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở trên cơ sở đề nghị của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh” đã không còn phù hợp với quy định của Luật Ngân sách nhà nước năm 2025: “Nhiệm vụ chi thuộc ngân sách cấp nào do ngân sách cấp đó bảo đảm”… do đó cần được nghiên cứu sửa đổi, bổ sung nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
Bên cạnh đó, kết quả rà soát xác định Nghị quyết liên tịch số 01/2014/NQLT/CP-UBTƯMTTQVN ngày 18/11/2014 của Chính phủ và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam không còn phù hợp với quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về hình thức văn bản quy phạm pháp luật. Hiện nay, về thẩm quyền quy định chi tiết, dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) đã giao Chính phủ quy định chi tiết một số nội dung hiện đang được điều chỉnh bởi Nghị quyết liên tịch số 01/2014/NQLT/CP-UBTUMTTQVN nhằm nâng cao năng lực thực thi và hiệu quả quản lý như: bầu hòa giải viên, bầu tổ trưởng tổ hòa giải, thôi hòa giải viên… Bên cạnh đó, Chính phủ ban hành Nghị định để quy định các biện pháp cụ thể tổ chức thi hành luật, bao gồm việc phân cấp nhiệm vụ, quyền hạn cho chính quyền địa phương (đặc biệt là cấp xã). Ủy ban Mặt trận Tổ quốc ban hành văn bản hướng dẫn thực hiện những vấn đề về hòa giải ở cơ sở thuộc phạm vi, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn.
Theo đó, đơn vị chủ trì thực hiện rà soát, đề xuất bãi bỏ toàn bộ Nghị quyết liên tịch này và chuyển các nội dung cần thiết sang các văn bản quy phạm pháp luật phù hợp để tiếp tục điều chỉnh.
Kết quả sơ bộ của đợt tổng rà soát là cơ sở quan trọng để Bộ Tư pháp tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện thể chế về hòa giải ở cơ sở theo hướng hiện đại, linh hoạt, phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Qua đó, tiếp tục phát huy vai trò của hòa giải ở cơ sở trong giải quyết kịp thời các mâu thuẫn, tranh chấp phát sinh từ cộng đồng dân cư, góp phần giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam./.

[1] Ban hành kèm theo Quyết định số 1049/QĐ-BTP ngày 20/4/2026 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp.

[2] Luật Hòa giải ở cơ sở số 35/2013/QH13 ngày 20/6/2013.

[3] Nghị định số 15/2014/NĐ-CP ngày 27/02/2014 của Chính phủ quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở.

[4] Nghị quyết liên tịch số 01/2014/NQLT/CP-UBTƯMTTQVN ngày 18/11/2014 của Chính phủ, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hướng dẫn phối hợp thực hiện một số quy định của pháp luật về hòa giải ở cơ sở.