Hội nghị tập huấn nâng cao năng lực, kiến thức về trợ giúp pháp lý tại tỉnh Bắc Kạn

Bắc Kạn là địa phương có tỷ lệ lớn đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, trong đó chủ yếu là các dân tộc Tày, Dao, Mông, Nùng, Mường và Sám Chí. Mỗi cộng đồng có những phong tục, tập quán, cách thức giải quyết mâu thuẫn riêng, hình thành qua nhiều thế hệ. Trong nhiều trường hợp, các tranh chấp về đất đai, thừa kế, hôn nhân – gia đình hoặc mâu thuẫn dân sự được giải quyết trước hết thông qua hòa giải cộng đồng, thông qua vai trò của trưởng thôn, trưởng bản, già làng hoặc người có uy tín. Chỉ khi hòa giải không thành, người dân mới tìm đến chính quyền hoặc các cơ quan pháp luật. Tuy nhiên, việc “đến sau” này đôi khi khiến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân không được bảo vệ kịp thời hoặc bị ảnh hưởng do thiếu hiểu biết pháp luật ngay từ đầu.

Chính vì vậy, việc tiếp cận pháp luật ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đội ngũ trưởng thôn, bản, người có uy tín trong cộng đồng và cán bộ ở cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ là cầu nối giữa chính quyền với người dân, mà còn là những “người phiên dịch pháp luật” theo cách gần gũi, phù hợp với phong tục, tập quán của từng cộng đồng. Khi đội ngũ này được trang bị đầy đủ kiến thức về trợ giúp pháp lý, khả năng tiếp cận pháp luật của người dân sẽ được mở rộng ngay từ chính nơi họ sinh sống.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, thực hiện Kế hoạch công tác năm 2025 của Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý ban hành kèm theo Quyết định số 1133/QĐ-BTP ngày 02/4/2025 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp, ngày 18/12/2025, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý đã tổ chức 02 Hội nghị nâng cao năng lực, kiến thức trợ giúp pháp lý cho trưởng thôn, bản, người có uy tín trong cộng đồng và đội ngũ cán bộ ở cơ sở, người có liên quan tại tỉnh Bắc Kạn. Hai hội nghị được tổ chức tại xã Hiệp Lực và xã Cẩm Giàng – những địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, với sự tham gia của cán bộ cấp thôn, cán bộ các chi hội đoàn thể như Mặt trận Tổ quốc, Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh cùng các cá nhân có uy tín trong cộng đồng dân cư.

Thay vì tiếp cận theo cách truyền đạt pháp luật một chiều, nội dung các hội nghị được xây dựng theo hướng gắn chặt với những tình huống pháp lý thường xuyên phát sinh tại cơ sở. Các vấn đề về tranh chấp đất rừng, thừa kế theo phong tục dòng họ, hôn nhân – gia đình, bạo lực gia đình, quyền và nghĩa vụ của người dân khi tham gia tố tụng hay khi làm việc với cơ quan nhà nước được đặt ra trong mối liên hệ trực tiếp với đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Qua đó, trợ giúp pháp lý không còn là khái niệm xa lạ, mà trở thành một công cụ thiết thực, có thể vận dụng ngay trong thực tiễn sinh hoạt cộng đồng.
 

Trong quá trình trao đổi, thảo luận, nhiều câu hỏi cụ thể đã được đại biểu nêu ra, phản ánh sát thực tế đời sống pháp lý tại địa phương. Có ý kiến băn khoăn về việc tranh chấp đất canh tác giữa các hộ gia đình trong cùng dòng họ khi không có giấy tờ đầy đủ; có ý kiến đặt vấn đề về quyền được trợ giúp pháp lý của người dân không biết chữ, không sử dụng thành thạo tiếng phổ thông; cũng có những câu hỏi liên quan đến vai trò của trưởng thôn, bản trong việc hướng dẫn người dân tiếp cận trợ giúp pháp lý khi hòa giải cộng đồng không đạt kết quả. Những câu hỏi này cho thấy nhu cầu rất cụ thể, rất thực tế về việc “làm thế nào” để trợ giúp pháp lý đi vào đời sống, chứ không chỉ dừng lại ở việc “biết có chính sách”.

Từ góc độ nghiên cứu và giảng dạy pháp luật, Tiến sĩ Nguyễn Đắc Tuân – Giảng viên chính Khoa Pháp luật hình sự, Trường Đại học Luật Hà Nội – cho rằng việc nâng cao năng lực trợ giúp pháp lý cho đội ngũ người có uy tín và cán bộ cơ sở tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số cần được nhìn nhận như một chiến lược dài hạn. Theo ông, pháp luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được “dịch” sang ngôn ngữ đời sống của cộng đồng. Đối với các địa bàn có đặc thù về dân tộc, văn hóa và phong tục, việc áp dụng máy móc các quy định pháp luật sẽ khó đạt được hiệu quả mong muốn. Thay vào đó, cần có sự kết hợp hài hòa giữa quy định pháp luật và phong tục tập quán, trong đó người có uy tín đóng vai trò trung gian quan trọng trong việc định hướng hành vi pháp lý của người dân.Ở góc độ thực tiễn triển khai trợ giúp pháp lý tại các tỉnh miền núi, ông Lý Văn Trung - Giám đốc Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước số 2 tỉnh Thái Nguyên – chia sẻ nhiều vụ việc nếu được tư vấn, hướng dẫn kịp thời ngay từ cơ sở thì đã không phát sinh khiếu kiện kéo dài hoặc tranh chấp phức tạp. Theo ông, việc trang bị kiến thức trợ giúp pháp lý cho trưởng thôn, bản và cán bộ cơ sở không chỉ giúp người dân tiếp cận đúng chính sách, mà còn góp phần giảm tải cho các cơ quan tư pháp, đồng thời củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật và chính quyền.Thông qua các hội nghị, nhiều đại biểu là cán bộ cơ sở và người có uy tín bày tỏ nhận thức rõ hơn về vai trò của mình trong việc hỗ trợ người dân tiếp cận trợ giúp pháp lý. Không ít đại biểu cho rằng, trước đây họ thường chỉ dừng lại ở việc hòa giải hoặc hướng dẫn chung chung, nhưng sau khi được cung cấp kiến thức và trao đổi cụ thể, họ đã hiểu rõ hơn về thời điểm cần giới thiệu người dân đến Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, cách thức hỗ trợ ban đầu và trách nhiệm phối hợp với các cơ quan chuyên môn.
Việc nâng cao năng lực, kiến thức trợ giúp pháp lý cho đội ngũ này được kỳ vọng sẽ tạo ra những “điểm tựa pháp lý” ngay tại thôn, bản. Khi người dân gặp vướng mắc pháp lý, họ có thể tìm đến những người quen thuộc, được lắng nghe và được hướng dẫn đúng hướng, thay vì tự giải quyết theo cảm tính hoặc chấp nhận thiệt thòi do thiếu hiểu biết pháp luật. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với đặc thù của vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi niềm tin cộng đồng và vai trò của người có uy tín có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Từ thực tiễn tại Bắc Kạn có thể thấy, trợ giúp pháp lý muốn đi vào chiều sâu cần được triển khai theo hướng “từ cộng đồng, vì cộng đồng”. Việc tổ chức các hội nghị nâng cao năng lực, kiến thức trợ giúp pháp lý cho trưởng thôn, bản, người có uy tín và cán bộ cơ sở không chỉ là hoạt động tập huấn đơn thuần, mà là một bước đi cần thiết trong việc xây dựng mạng lưới hỗ trợ pháp lý bền vững tại cơ sở. Qua đó, người dân, đặc biệt là người nghèo và các đối tượng yếu thế, có thêm cơ hội tiếp cận công lý một cách bình đẳng, phù hợp với điều kiện và đặc thù văn hóa của từng địa phương.

 Đức Khiêm
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý