Ngày 24 tháng 6 năm 2025, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XV đã thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công (sau đây gọi tắt là Nghị quyết số 205/2025/QH15) và Nghị quyết có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2026.
I. SỰ CẦN THIẾT BAN HÀNH NGHỊ QUYẾT
- Bảo vệ nhóm người dễ bị tổn thương (trẻ em, người cao tuổi, khuyết tật, mất năng lực hành vi dân sự, phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ, người dân tộc thiểu số…) và bảo vệ lợi ích công luôn được Đảng, Nhà nước rất quan tâm, khẳng định nhất quán trong nhiều nghị quyết, chỉ thị, kết luận và được thể chế trong Hiến pháp, pháp luật; công tác này trong những năm qua đã đạt được những kết quả nhất định.
- Tuy nhiên về trách nhiệm, vai trò khởi kiện của các cơ quan, tổ chức, cá nhân chưa thực sự hiệu quả. Thực tế hiện nay còn xảy ra vụ việc dân sự xâm hại các quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công nhưng chưa rõ chủ thể được giao thực hiện việc khởi kiện hoặc chưa được các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm thực sự quan tâm, chủ động yêu cầu và khởi kiện. Thực trạng này có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân là pháp luật chưa quy định cụ thể cơ chế bảo đảm cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện, trong đó chưa có quy định về Viện kiểm sát thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự đối với các trường hợp này dẫn đến thất thoát, lãng phí nguồn lực tài sản của nhà nước, của xã hội và chưa bảo vệ tốt quyền, lợi ích hợp pháp cho chủ thể là người dễ bị tổn thương[1].
- Kinh nghiệm ở nhiều quốc gia Viện kiểm sát/Viện công tố thông qua cơ chế khởi kiện dân sự bảo vệ lợi ích công và nhóm dễ bị tổn thương rất hiệu quả, nhất là những nước có thể chế chính trị tương đồng với Việt Nam chúng ta.
- Thực hiện Kết luận số 120-KL/TW ngày 22/01/2025 của Bộ Chính trị đồng ý, thông qua kết quả Đề án “Nghiên cứu hoàn thiện quy định của pháp luật về khởi kiện vụ án dân sự trong trường hợp chủ thể các quyền dân sự là nhóm dễ bị tổn thương hoặc trường hợp liên quan đến lợi ích công nhưng không có người đứng ra khởi kiện”, Viện kiểm sát nhân dân tối cao xây dựng dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công, trình Quốc hội khoá XV thông qua tại Kỳ họp thứ 9.
II. MỤC ĐÍCH BAN HÀNH, QUAN ĐIỂM XÂY DỰNG NGHỊ QUYẾT
1. Mục đích ban hành Nghị quyết là để thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự công ích nhằm bảo vệ lợi ích công và các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương; sau khi kết thúc thí điểm sẽ tiến hành tổng kết, đánh giá tính hiệu quả của cơ chế này để đưa ra đề xuất, kiến nghị phù hợp.
2. Quan điểm chỉ đạo xây dựng Nghị quyết: Phù hợp Hiến pháp và các nguyên tắc cơ bản của pháp luật; bám sát quy định của Đảng, yêu cầu của Quốc hội; tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các nước có thể chế chính trị tương đồng với Việt Nam; bảo đảm đúng lộ trình, thời hạn theo yêu cầu của Bộ Chính trị.
III. BỐ CỤC, NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA DỰ THẢO NGHỊ QUYẾT
1. Về bố cục
Dự thảo Nghị quyết gồm 04 Chương và 19 Điều gồm:
- Chương I. Quy định chung;
- Chương II. Xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ;
- Chương III. Khởi kiện, thụ lý, giải quyết vụ án dân sự công ích;
- Chương IV. Điều khoản thi hành.
2. Về nội dung cơ bản của Nghị quyết
2.1. Về phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết (Điều 1 và Điều 3)
Nghị quyết này quy định việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện.
Theo quy định tại khoản 1 Điều 1, khoản 1 và khoản 2 Điều 3 của Nghị quyết, VKSND thí điểm “khởi kiện vụ án dân sự công ích” để
(1) bảo vệ quyền dân sự của
nhóm dễ bị tổn thương, gồm
06 nhóm gồm: a) Trẻ em; b) Người cao tuổi; c) Người khuyết tật; d) Phụ nữ đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi; đ) Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự; e) Người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của pháp luật, và
(2) bảo vệ
lợi ích công, gồm
06 lĩnh vực: a) Đầu tư công; b) Đất đai, tài nguyên, tài sản công khác; c) Môi trường, hệ sinh thái; d) Di sản văn hoá; đ) An toàn thực phẩm, dược phẩm; e) Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
2.2. Về đối tượng áp dụng của Nghị quyết (Điều 1): Nghị quyết này áp dụng đối với Viện kiểm sát nhân dân, Toà án nhân dân, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc khởi kiện, giải quyết vụ án dân sự công ích.
2.3. Về quy định Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự công ích trong trường hợp không có người khởi kiện để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công và việc bảo đảm quyền khởi kiện của Viện kiểm sát nhân dân (các điều 4, 6, 7, 8, 9 và Chương II)
a) Quy định nhiệm vụ, quyền hạn, thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân trong việc tiếp nhận, thu thập, thụ lý thông tin về vi phạm; các biện pháp kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ để chứng minh vi phạm; thông báo cho các chủ thể có liên quan; kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện.
b) Quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân để bảo đảm thực hiện quyền khởi kiện của Viện kiểm sát nhân dân; trách nhiệm của các tổ chức giám định tư pháp, định giá,…hỗ trợ Viện kiểm sát nhân dân trong việc thu thập chứng cứ để chứng minh vi phạm và thực hiện nhiệm vụ bảo vệ lợi ích của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.
c) Quy định nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định của pháp luật trong việc trả lời cho Viện kiểm sát nhân dân về việc thực hiện quyền, trách nhiệm khởi kiện.
d) Quy định trường hợp cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện và có đề nghị Viện kiểm sát hỗ trợ thì Viện kiểm sát hỗ trợ việc khởi kiện.
đ) Quy định về các trường hợp Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự công ích bao gồm:
(1) Qua tiếp nhận thông tin từ các nguồn quy định tại các khoản 1, 2 và 4 Điều 10 của Nghị quyết này, Viện kiểm sát tiến hành kiểm tra, xác minh và xác định có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công, sau khi thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định tại khoản 2 Điều 13 của Nghị quyết này nhưng không có người khởi kiện thì Viện kiểm sát khởi kiện.
(2) Trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc, Viện kiểm sát phát hiện có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công nhưng không thể giải quyết trong cùng vụ án, vụ việc đó, sau khi thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định tại khoản 2 Điều 13 của Nghị quyết này nhưng không có người khởi kiện thì Viện kiểm sát khởi kiện.
Lưu ý:
- Trước khi khởi kiện, VKSND phải tiến hành các thủ tục thông báo chủ thể có liên quan, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện; VKSND chỉ khởi kiện khi không có người khởi kiện.
- VKSND khởi kiện vụ án để bảo vệ quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương khi người bị xâm phạm quyền dân sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ
không thể tự mình khởi kiện và đề nghị Viện kiểm sát khởi kiện; trường hợp có căn cứ xác định việc họ không đề nghị là do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép hoặc nhầm lẫn thì Viện kiểm sát xem xét, quyết định việc khởi kiện.
2.4. Về trình tự, thủ tục giải quyết vụ án dân sự công ích (tại Điều 2, Điều 5 và Chương III)
a)
Việc khởi kiện và giải quyết vụ án dân sự công ích được thực hiện theo Nghị quyết này; trường hợp Nghị quyết này không quy định thì áp dụng quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự và quy định khác của pháp luật có liên quan.
b) Quy định về thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự công ích; trách nhiệm của Toà án nhân dân trong việc thụ lý vụ án dân sự công ích;
c) Quy định những điểm đặc thù về thủ tục tố tụng trong các vụ án dân sự công ích khác với thủ tục giải quyết các vụ án dân sự thông thường.
- Quy định VKSND khi khởi kiện không phải nộp tạm ứng án phí, không phải chịu án phí. Viện kiểm sát yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không phải thực hiện biện pháp bảo đảm; trường hợp áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng mà gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
- Quy định về quyền phản tố của bị đơn, nguyên tắc hoà giải trong vụ án dân sự công ích theo hướng
vụ án dân sự do Viện kiểm sát khởi kiện để bảo vệ lợi ích công thì không được hoà giải và bị đơn không được đưa ra yêu cầu phản tố.
- Quy định về thi hành án dân sự: Thủ trưởng cơ quan thi hành án dân sự
chủ động ra quyết định thi hành đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án về vụ án dân sự bảo vệ lợi ích công.
2.5. Về tổ chức thực hiện Nghị quyết (Chương IV)
- Về hiệu lực: Nghị quyết này có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2026 và được thực hiện trong 03 năm tại 06 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk.
- Nghị quyết còn quy định về trách nhiệm tổ chức thực hiện của Chính phủ, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan, tổ chức có liên quan.
IV. DỰ KIẾN NGUỒN LỰC, ĐIỀU KIỆN BẢO ĐẢM CHO VIỆC THI HÀNH NGHỊ QUYẾT
1. Nguồn lực tham gia khởi kiện vụ án dân sự công ích
Việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự công ích không làm phát sinh thêm biên chế cán bộ và tổ chức bộ máy mới theo đúng chỉ đạo tại Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Hội nghị lần thứ Sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XII về một số vấn đề tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và các Kết luận của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về sắp xếp, tinh gọn bộ máy.
2. Kinh phí tổ chức thực hiện
Việc thực hiện thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự công ích sử dụng một phần kinh phí thường xuyên được Nhà nước giao trong dự toán ngân sách hằng năm để bảo đảm thực hiện công tác xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật.
V. VỀ VIỆC TRIỂN KHAI THI HÀNH NGHỊ QUYẾT
Để triển khai thi hành Nghị quyết số 205/2025/QH15, VKSND tối cao đã ban hành Kế hoạch số 130/KH-VKSTC ngày 01/7/2025 thực hiện Chỉ thị số 06/CT-VKSTC ngày 30/6/2025 của Viện trưởng VKSND tối cao về việc triển khai thi hành một số luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội được thông qua tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV trong ngành Kiểm sát nhân dân; trong đó, xác định rõ các nội dung công việc cần triển khai thực hiện như sau:
1. Vụ Kiểm sát án dân sự chủ trì, phối hợp với Vụ Pháp chế và các đơn vị có liên quan xây dựng các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Nghị quyết gồm:
(1) Thông tư liên tịch quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Nghị quyết của Quốc hội về việc thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công và hệ thống biểu mẫu văn bản tố tụng, nghiệp vụ ban hành kèm theo Thông tư liên tịch (
có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026);
(2) Quy chế phối hợp giữa VKSND tối cao với một số tổ chức có chức năng, nhiệm vụ bảo vệ người dễ bị tổn thương, lợi ích công là đối tượng mà VKSND có trách nhiệm khởi kiện vụ án dân sự công ích để bảo vệ theo Nghị quyết của Quốc hội (
có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026);
(3) Hướng dẫn của VKSND tối cao về trình tự, thủ tục và kỹ năng khởi kiện vụ án dân sự công ích, trình Lãnh đạo VKSND tối cao ký, ban hành trước ngày 01/01/2026.
2. Vụ Pháp chế chủ trì, phối hợp với Vụ Kiểm sát án dân sự, các đơn vị có liên quan tổ chức Hội nghị quán triệt Nghị quyết của Quốc hội, Thông tư liên tịch và các văn bản khác về việc thực hiện thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự công ích.
3. Vụ Hợp tác quốc tế và Tương trợ tư pháp về hình sự tiếp tục thực hiện việc tham khảo, học tập kinh nghiệm của Viện kiểm sát Trung Quốc trong kiểm sát tố tụng dân sự công ích bằng các việc cụ thể sau:
(1) Nghiên cứu, đề xuất các hình thức học tập kinh nghiệm của Viện kiểm sát Trung Quốc qua việc tổ chức các đoàn vào, ra; hội thảo, toạ đàm trực tuyến,...;
(2) Tuyển chọn, dịch thuật một số án lệ của Viện kiểm sát Trung Quốc về các loại vụ án dân sự công ích và tài liệu khác có liên quan để phục vụ nghiên cứu, tham khảo trong thực tiễn.
4. Trường Đại học Kiểm sát xây dựng chương trình, kế hoạch đào tạo; biên soạn tài liệu giảng dạy, học tập về việc khởi kiện vụ án dân sự công ích của VKSND.
5. Cục Thống kê Tội phạm và chuyển đổi số chủ trì, phối hợp với Vụ Kiểm sát án dân sự và các đơn vị có liên quan xây dựng hệ thống chỉ tiêu công tác, chế độ báo cáo thống kê về kết quả thực hiện thí điểm tố tụng dân sự công ích đáp ứng yêu cầu về quản lý công tác, phục vụ xây dựng các báo cáo công tác của ngành KSND.
6. Cơ quan báo chí thuộc VKSND tối cao, các VKSND cấp tỉnh, VKSND khu vực đẩy mạnh công tác tuyên truyền về việc khởi kiện vụ án dân sự công ích.
7. Cục Kế hoạch tài chính VKSND tối cao có nhiệm vụ bảo đảm các điều kiện cho việc thi hành Nghị quyết.
8. Các VKSND được giao thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích gồm Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk thực hiện các công việc chuẩn bị thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích; rà soát, chuẩn bị các điều kiện cần thiết về tổ chức bộ máy, nhân sự, cơ sở vật chất, trang thiết bị và các điều kiện bảo đảm khác; xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết, bố trí đội ngũ công chức có năng lực, kinh nghiệm để thực hiện nhiệm vụ thí điểm;
tham mưu tỉnh uỷ, thành uỷ ban hành Nghị quyết hoặc Chỉ thị về việc triển khai thực hiện ở địa phương; chủ trì xây dựng các
quy chế phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan ở địa phương để thực hiện nhiệm vụ.
9. Các VKSND tỉnh, thành phố còn lại nắm tình hình, lựa chọn các vụ việc có đủ điều kiện để ban hành thông báo và kiến nghị các chủ thể có liên quan thực hiện việc khởi kiện; phối hợp với các VKSND tại địa phương thí điểm trong các vụ án có liên quan địa phương mình.