Hệ thống trợ giúp pháp lý ở Anh được hình thành tương đối sớm và có quá trình phát triển lâu dài. Trước năm 1949, Vương quốc Anh có một hệ thống hỗ trợ rời rạc cho những người không đủ khả năng tiếp cận tòa án hoặc trả tiền tư vấn từ luật sư . Đạo luật Trợ giúp pháp lý và Tư vấn năm 1949 (Legal Aid and Advice Act 1949) đã đặt nền móng cho việc thiết lập một cơ chế trợ giúp pháp lý mang tính quốc gia, với sự bảo đảm ngân sách từ Nhà nước. Trải qua nhiều giai đoạn cải cách, hệ thống này không ngừng được điều chỉnh nhằm cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ quyền con người và áp lực kiểm soát chi tiêu công.
Bước ngoặt quan trọng trong giai đoạn hiện đại là việc ban hành Đạo luật Trợ giúp pháp lý, Hình sự và Trừng phạt người phạm tội năm 2012 (Legal Aid, Sentencing and Punishment of Offenders Act 2012 - LASPO). Đạo luật này đã tái cấu trúc đáng kể phạm vi và cơ chế vận hành của trợ giúp pháp lý ở Anh, theo hướng thu hẹp đối tượng và lĩnh vực được trợ giúp, đồng thời tập trung nguồn lực vào các vụ việc được coi là có ý nghĩa đặc biệt đối với quyền con người, tự do cá nhân và lợi ích công cộng. Mặc dù gây ra nhiều tranh luận trong giới học giả và thực tiễn, LASPO vẫn phản ánh xu hướng quản trị hiện đại của Nhà nước Anh trong việc phân bổ có chọn lọc nguồn lực trợ giúp pháp lý.
Cơ cấu tổ chức và chủ thể cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý
Hệ thống trợ giúp pháp lý ở Anh được tổ chức theo mô hình Nhà nước quản lý - xã hội cung ứng dịch vụ, trong đó Bộ Tư pháp (Ministry of Justice) chịu trách nhiệm chung về chính sách, còn Cơ quan Trợ giúp pháp lý (Legal Aid Agency - LAA) là đơn vị trực thuộc Bộ Tư pháp, có nhiệm vụ tổ chức thực hiện và quản lý hoạt động trợ giúp pháp lý. Theo đó, LAA đảm nhiệm việc phân bổ và quản lý ngân sách, ký kết hợp đồng với các chủ thể cung cấp dịch vụ, xét duyệt hồ sơ và kiểm soát chất lượng trợ giúp pháp lý trên cơ sở khung pháp lý được thiết lập tại Phần 1 Đạo luật LASPO 2012 và các văn bản hướng dẫn có liên quan.
Cơ chế quản lý mang tính “hợp đồng công – cung ứng tư”, nghĩa là Nhà nước đảm bảo nguồn lực và quy định khung pháp lý, trong khi việc thực hiện do các công ty luật, tổ chức hành nghề luật sư và các luật sư độc lập thực hiện trên cơ sở hợp đồng ký kết với Cơ quan Trợ giúp pháp lý. Mọi hoạt động đều được quản lý qua hệ thống điện tử tập trung, từ việc đăng ký, xét duyệt hồ sơ, cấp kinh phí, theo dõi kết quả đến thanh toán và kiểm toán. Điều này vừa giúp nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách công, vừa đảm bảo tính minh bạch, giảm thủ tục hành chính và phòng ngừa tiêu cực.
Trước khi LASPO 2012 được ban hành, công tác trợ giúp pháp lý ở Anh và xứ Wales do Ủy ban dịch vụ pháp lý (Legal Services Commission - LSC) quản lý, một cơ quan công lập độc lập không trực thuộc bộ nào. Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động của LSC bộc lộ những hạn chế nhất định, đặc biệt là sự thiếu rõ ràng trong phân định trách nhiệm chính sách và cơ chế giải trình của Bộ trưởng
[1]. Do đó, LSC đã bị bãi bỏ và thay thế bằng LAA nhằm tăng cường trách nhiệm chính trị và hiệu quả quản lý.
Việc cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý được thực hiện bởi các công ty luật và văn phòng luật sư đã ký hợp đồng với Cơ quan Trợ giúp pháp lý. Hằng năm, Cơ quan Trợ giúp pháp lý tiến hành đánh giá năng lực, chất lượng và kết quả công việc của các tổ chức này. Chỉ những đơn vị đáp ứng tiêu chuẩn mới được gia hạn hợp đồng; các đơn vị vi phạm hoặc chất lượng kém sẽ bị chấm dứt hợp đồng. Cơ chế hợp đồng - giám sát - đánh giá định kỳ tạo nên hệ thống bảo đảm chất lượng khắt khe, giúp duy trì sự tin cậy của người dân và tính bền vững của chính sách.
Trong lĩnh vực dân sự và gia đình, hệ thống trợ giúp pháp lý được vận hành chặt chẽ với các tổ chức chuyên môn về phúc lợi xã hội, nhà ở, di trú và trẻ em. Người dân có thể tiếp cận dịch vụ thông qua Cổng Thông tin Legal Aid trên trang GOV.UK, hoặc đường dây “Tư vấn pháp lý dân sự” (Civil Legal Advice) – nơi cung cấp tư vấn, xác minh điều kiện, hướng dẫn hồ sơ và chuyển vụ việc đến tổ chức đủ điều kiện cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý. Mạng lưới này được phủ rộng toàn quốc, kết hợp cả tư vấn trực tuyến và trực tiếp, tạo điều kiện để người dân ở vùng xa, người yếu thế hoặc người khuyết tật cũng có thể tiếp cận công lý.
Trong lĩnh vực hình sự, trợ giúp pháp lý được coi là một quyền cơ bản gắn liền với nguyên tắc “một người bị buộc tội được xem là vô tội cho đến khi được chứng minh có tội”. Ngay khi bị bắt giữ hoặc tạm giữ tại đồn cảnh sát, công dân có quyền được tư vấn pháp lý miễn phí 24/7 bởi luật sư trực thuộc hệ thống “luật sư trực phiên” (Duty Solicitor) hoặc thông qua đường dây hỗ trợ “dịch vụ tư vấn pháp lý khẩn cấp miễn phí” (Criminal Defence Direct) do Bộ Tư pháp điều hành. Cơ chế này bảo đảm mọi cá nhân đều có cơ hội tiếp cận luật sư và không bị thiệt thòi trong quá trình tố tụng, đặc biệt ở giai đoạn đầu – thời điểm quyết định tới kết quả điều tra và truy tố.
Đối tượng được trợ giúp pháp lý
Đối tượng được hưởng trợ giúp pháp lý ở Anh được xác định trên cơ sở hai tiêu chí cơ bản, đó là khả năng tài chính của người yêu cầu (means test) và tính chất, giá trị của vụ việc (merits test). Thứ nhất, “means test” được sử dụng để đánh giá liệu người yêu cầu có đủ khả năng chi trả cho dịch vụ luật sư tư nhân hay không, trên cơ sở thu nhập, tài sản và các nghĩa vụ tài chính. Tiêu chí này nhằm bảo đảm rằng trợ giúp pháp lý chỉ được dành cho những cá nhân thực sự không có khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý bằng nguồn lực của mình, đồng thời tránh việc sử dụng dàn trải ngân sách công. Thứ hai, “merits test” được áp dụng để đánh giá tính chất và tầm quan trọng của vụ việc, đặc biệt là mức độ cần thiết của việc Nhà nước can thiệp nhằm bảo vệ công lý, quyền con người hoặc lợi ích xã hội. Thông qua tiêu chí này, trợ giúp pháp lý được ưu tiên cho các vụ việc có ý nghĩa pháp lý – xã hội rõ rệt, trong khi các tranh chấp thuần túy cá nhân, ít ảnh hưởng đến lợi ích công cộng, có thể không được hỗ trợ.
Bên cạnh đó, nhằm bảo đảm rằng việc áp dụng hai tiêu chí trên không dẫn đến vi phạm các quyền cơ bản, pháp luật Anh còn thiết lập cơ chế trợ giúp pháp lý trong trường hợp ngoại lệ (Exceptional Case Funding). Theo Điều 10 LASPO 2012, trợ giúp pháp lý vẫn có thể được cung cấp nếu việc từ chối hỗ trợ có nguy cơ vi phạm quyền được xét xử công bằng hoặc các quyền con người khác theo Đạo luật Nhân quyền năm 1998 và Công ước châu Âu về quyền con người.
Các lĩnh vực trợ giúp pháp lý
Hệ thống trợ giúp pháp lý ở Anh không áp dụng cho tất cả mọi loại tranh chấp pháp lý mà chỉ dành cho những trường hợp pháp lý nhất định đáp ứng các tiêu chí về tính nghiêm trọng và ý nghĩa pháp lý - xã hội. Theo thông tin công bố trên trang thông tin chính thức của Hiệp hội Luật sư Anh
[2], các vụ việc có thể đủ điều kiện được trợ giúp pháp lý chủ yếu là những trường hợp mà nếu không có sự hỗ trợ của Nhà nước, cá nhân liên quan sẽ gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Các vụ việc có thể nộp đơn xin trợ giúp pháp lý bao gồm di trú và tị nạn (xin tị nạn, cư trú, bảo vệ nạn nhân bị mua bán người, bảo lãnh tại ngoại di trú, các thủ tục liên quan đến an ninh); chăm sóc cộng đồng (quyền lợi về y tế – xã hội, khuyết tật, năng lực hành vi, chất lượng chăm sóc, lạm dụng hoặc bỏ bê); và các vụ án hình sự, ngoại trừ một số vi phạm nhỏ như vi phạm tốc độ. Ngoài ra, trợ giúp pháp lý có thể được áp dụng đối với tranh chấp về nợ có nguy cơ dẫn đến mất chỗ ở, các vấn đề về nhà ở và vô gia cư, trường hợp phân biệt đối xử, cũng như các vấn đề giáo dục, đặc biệt là khiếu nại liên quan đến nhu cầu giáo dục đặc biệt của trẻ em.
Bên cạnh đó, trợ giúp pháp lý còn có thể được cấp trong các vấn đề về sức khỏe tâm thần và năng lực hành vi, phúc lợi xã hội (chủ yếu là khiếu nại theo điểm pháp luật ở cấp xét xử cao hơn), và một số trường hợp khác như bảo vệ khỏi quấy rối, tranh chấp có yếu tố nước ngoài, thu hồi tài sản, bồi thường do ô nhiễm môi trường, các vụ việc liên quan đến lạm dụng và xâm hại tình dục, cũng như hỗ trợ trong các thủ tục điều tra nguyên nhân tử vong.