Nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý trong phòng, chống ma túy: Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn triển khai Dự án 8Trong tổng thể các giải pháp thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030, trợ giúp pháp lý đang từng bước phát huy vai trò là một công cụ quan trọng góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân, hỗ trợ người dân tiếp cận công lý và phòng ngừa vi phạm pháp luật. Việc triển khai Dự án 8 về nâng cao khả năng tiếp cận, thụ hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý có chất lượng và giáo dục pháp luật trong phòng, chống ma túy đã tạo cơ sở để hoạt động trợ giúp pháp lý gắn kết chặt chẽ hơn với công tác phòng ngừa xã hội. Trợ giúp pháp lý không chỉ giải quyết các vụ việc cụ thể mà còn góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, hỗ trợ người dân, nhất là các nhóm yếu thế, người nghiện, người sau cai nghiện và người có liên quan đến ma túy tiếp cận chính sách pháp luật kịp thời, đầy đủ.Từng bước phát huy vai trò của trợ giúp pháp lý trong phòng, chống ma túy Thời gian qua, Bộ Tư pháp và hệ thống Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước các địa phương đã chủ động triển khai nhiều giải pháp nhằm thực hiện Dự án 8. Hầu hết các tỉnh, thành phố đã ban hành kế hoạch thực hiện, tăng cường phối hợp giữa cơ quan tư pháp với Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, chính quyền địa phương và các cơ sở cai nghiện trong việc phát hiện, giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Song song với hoạt động tham gia tố tụng và tư vấn pháp luật, công tác truyền thông, phổ biến pháp luật về phòng, chống ma túy được lồng ghép tại cộng đồng, cơ sở cai nghiện, trường học, khu công nghiệp và khu dân cư, góp phần giúp người dân hiểu rõ quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí và nâng cao khả năng tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Thực tiễn triển khai tại nhiều địa phương cho thấy hoạt động trợ giúp pháp lý đang từng bước chuyển từ cách tiếp cận thụ động sang chủ động. Nhiều địa phương như Bắc Ninh, Lạng Sơn và Vĩnh Long đã gắn trợ giúp pháp lý với các hoạt động truyền thông, giáo dục pháp luật, tăng cường phối hợp liên ngành và mở rộng phạm vi tiếp cận đến người nghiện, người sau cai nghiện, người chưa thành niên và các nhóm yếu thế. Cách làm này không chỉ giúp người dân được hỗ trợ khi phát sinh vụ việc mà còn góp phần phòng ngừa vi phạm pháp luật ngay từ cơ sở, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình cai nghiện, quản lý sau cai và tái hòa nhập cộng đồng. Có thể thấy, Dự án 8 đang từng bước mở rộng vai trò của trợ giúp pháp lý trong công tác phòng, chống ma túy. Thông qua hoạt động tư vấn, truyền thông pháp luật và tham gia tố tụng, trợ giúp pháp lý đang từng bước trở thành một giải pháp phòng ngừa xã hội, góp phần giảm tác hại của ma túy và bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân. Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn triển khai Bên cạnh những kết quả tích cực, quá trình triển khai Dự án 8 vẫn còn một số khó khăn cần tiếp tục tháo gỡ. Trước hết, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị ở một số địa phương chưa thật sự đồng bộ. Việc phát hiện và giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý trong một số trường hợp còn chậm, nhất là đối với người nghiện, người sử dụng trái phép chất ma túy, người sau cai nghiện hoặc người bị buộc tội trong các vụ án về ma túy. Điều này dẫn đến việc không ít trường hợp chỉ được tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý khi vụ việc đã bước sang giai đoạn tố tụng, trong khi nhu cầu được tư vấn, hỗ trợ pháp lý từ sớm có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Một vấn đề khác là khả năng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý của người dân cũng còn những hạn chế nhất định. Một bộ phận người dân, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa hoặc các địa bàn phức tạp về ma túy, vẫn chưa biết mình thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí hoặc chưa nắm rõ trình tự, thủ tục yêu cầu trợ giúp pháp lý. Hoạt động truyền thông ở một số nơi vẫn chủ yếu dừng ở việc phổ biến quy định của pháp luật, chưa chú trọng nhiều đến các tình huống pháp lý cụ thể và kỹ năng giúp người dân chủ động bảo vệ quyền lợi của mình. Quá trình triển khai Dự án 8 cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin, nâng cao hiệu quả khai thác Hệ thống thông tin trợ giúp pháp lý và đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động trợ giúp pháp lý. Đồng thời, đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý cần được bồi dưỡng chuyên sâu hơn về kỹ năng tham gia tố tụng, tư vấn và hỗ trợ đối với các vụ việc liên quan đến ma túy cũng như các nhóm đối tượng đặc thù.   Ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số đang góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý, tạo điều kiện để người dân tiếp cận dịch vụ thuận lợi hơn. Hoàn thiện cơ chế phối hợp, nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý Những khó khăn phát sinh trong quá trình triển khai Dự án 8 cho thấy, để trợ giúp pháp lý phát huy hiệu quả trong công tác phòng, chống ma túy, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa ngành Tư pháp với Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, cơ sở cai nghiện, chính quyền địa phương và các tổ chức đoàn thể. Việc xây dựng quy trình thống nhất trong phát hiện, giới thiệu, chuyển gửi và theo dõi vụ việc trợ giúp pháp lý, đồng thời tăng cường chia sẻ thông tin trong phạm vi pháp luật cho phép sẽ giúp người dân được tiếp cận dịch vụ kịp thời, đúng đối tượng ngay từ khi phát sinh nhu cầu. Để nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật, công tác truyền thông cần tiếp tục được đổi mới theo hướng lấy người dân làm trung tâm, tập trung vào quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí, thủ tục yêu cầu trợ giúp pháp lý và các quy định về cai nghiện, quản lý sau cai, tái hòa nhập cộng đồng. Hoạt động truyền thông cũng cần mở rộng tới học sinh, sinh viên, công nhân, người sau cai nghiện, gia đình có người nghiện và người dân tại các địa bàn có nguy cơ cao về ma túy. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, khai thác hiệu quả Cổng Pháp luật quốc gia và Hệ thống thông tin trợ giúp pháp lý sẽ tạo điều kiện để người dân tiếp cận dịch vụ nhanh chóng, thuận tiện hơn. Chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý cần tiếp tục được nâng cao thông qua bồi dưỡng chuyên môn, kỹ năng cho đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý, tăng cường kiểm tra, đánh giá chất lượng vụ việc và nhân rộng các mô hình hiệu quả. Đây là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả trợ giúp pháp lý trong công tác phòng, chống ma túy, bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đồng thời góp phần thực hiện hiệu quả Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030. Lê Huỳnh Quang Cục Phổ biến giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý