Trong 10 năm qua (từ năm 2013 đến năm 2024), toàn quốc đã thực hiện được 795.923 vụ việc TGPL cho 795.923 lượt người được TGPL, trong đó có 182.449 vụ việc TGPL tham gia tố tụng. Riêng 04 năm (từ năm 2021 đến năm 2024), toàn quốc đã thực hiện 122.317 vụ việc TGPL, trong đó có 85.445 vụ việc TGPL tham gia tố tụng trong lĩnh vực pháp luật hình sự. Nhiều vụ việc TGPL tham gia tố tụng do người thực hiện TGPL thực hiện thành công, hiệu quả giúp người vi phạm pháp luật liên quan đến ma tuý, người nghiện ma túy, người sử dụng ma túy và sau cai nghiện ma túy thuộc diện được TGPL được tuyên mức án nhẹ hơn hoặc chuyển đổi tội danh hay thay đổi khung hình phạt thấp hơn hoặc thắng kiện trong các vụ việc dân sự giúp họ bảo vệ được tài sản, tái hoà nhập cộng đồng, yên tâm làm ăn kinh tế hoặc xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ. Tuy nhiên, số lượng vụ việc TGPL nhất là vụ việc TGPL tham gia tố tụng so với số lượng vụ việc tố tụng được Tòa án nhân dân các cấp xét xử còn chiếm tỷ lệ thấp
[1] (năm 2022 chiếm 3.39%; năm 2023 chiếm 4.09%; năm 2024 chiếm 4,68%), số lượng người thuộc diện TGPL trong vụ việc có liên quan đến ma túy biết và sử dụng dịch vụ TGPL để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình còn thấp... Một trong những nguyên nhân là chưa có hoạt động nâng cao nhận thức, hướng dẫn thụ hưởng dịch vụ TGPL dành riêng về TGPL cho các đối tượng được trợ giúp có liên quan đến phòng chống ma túy. Thực tiễn cho thấy kinh phí cho vụ việc TGPL, nhất là vụ việc tham gia tố tụng, trong đó có vụ việc về ma tuý của các Trung tâm TGPL nhà nước ở các tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách còn hạn chế nên một số Trung tâm gặp khó khăn để chi trả cho vụ việc này.
Thời gian qua, Bộ Tư pháp đã tổ chức các lớp tập huấn để nâng cao kỹ năng thực hiện TGPL cho một số đối tượng đặc thù như: người khuyết tật, nạn nhân mua bán người, nạn nhân bạo lực gia đình, trẻ em… theo các hình thức tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng, tư vấn pháp luật trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, hành chính… Tuy nhiên, hiện chưa có các hoạt động tập huấn, nâng cao kiến thức, chuyên môn, nghiệp vụ TGPL về phòng chống ma tuý cho người thực hiện TGPL và các cá nhân có liên quan; chưa có hoạt động tập huấn về kỹ năng thực hiện TGPL đối với đối tượng là người nghiện ma tuý, sau nghiện ma tuý, người sử dụng ma túy cho người thực hiện TGPL cũng như chưa có hoạt động nâng cao hiểu biết về TGPL liên quan đến ma tuý cho người thuộc diện được TGPL.
Để hỗ trợ, giúp đỡ người dân, trong đó có người liên quan đến ma tuý kịp thời tiếp cận TGPL, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, pháp luật về trợ giúp pháp lý đã quy định cơ quan tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm thông tin, giới thiệu về TGPL, Uỷ ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm giải thích quyền được TGPL và giới thiệu đến Trung tâm. Thực tế cho thấy còn một số trường hợp người tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng ở một số địa phương chưa thực hiện thường xuyên trách nhiệm thông tin, giải thích về TGPL dẫn đến bỏ sót đối tượng TGPL, trong đó có người liên quan đến ma tuý trong giai đoạn điều tra, truy tố, đến giai đoạn xét xử Tòa án mới thực hiện thông tin, thông báo về TGPL
[2]… Việc nắm bắt thông tin của chính quyền, cán bộ cơ sở đối với các trường hợp thuộc diện được TGPL, trong đó có người liên quan đến ma tuý là người bị buộc tội, bị hại, đương sự trong các vụ việc tham gia tố tụng cư trú trên địa bàn có lúc, có nơi còn chưa kịp thời.
Từ thực trạng trên việc nâng cao khả năng tiếp cận, thụ hưởng về dịch vụ TGPL chất lượng và đẩy mạnh công tác giáo dục pháp luật, nâng cao kiến thức pháp luật trong phòng, chống ma tuý được xác định là một trong những vấn đề được quan tâm để góp phần đáp ứng yêu cầu công tác phòng, chống ma túy trong giai đoạn hiện nay. Thực hiện Nghị quyết số 163/2024/QH15 ngày 27/11/2024 của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030, Nghị quyết số 50/NQ-CP ngày 13/3/2025 của Chính phủ về ban hành Kế hoạch triển khai Nghị quyết số 163/2024/QH15, ngày 08/9/2025, Bộ trưởng Bộ Công an đã ban hành Quyết định số 7619/QĐ-BCA phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030 (Chương trình MTQG), trong đó giao Bộ Tư pháp là cơ quan chủ trì triển khai Dự án thành phần số 08 “
Nâng cao khả năng tiếp cận, thụ hưởng về dịch vụ TGPL chất lượng và giáo dục pháp luật trong phòng, chống ma tuý” (Dự án 8). Dự án 8 gồm có 5 nội dung hoạt động như sau: (i) Nâng cao nhận thức, tiếp cận, thụ hưởng dịch TGPL cho người dân trong vụ việc, vụ án có liên quan đến ma túy; (ii) Tăng cường năng lực cho người thực hiện TGPL, nâng cao chất lượng vụ việc TGPL có liên quan đến ma túy; (iii) Nâng cao khả năng phối hợp, hỗ trợ về TGPL của đội ngũ cán bộ và tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động TGPL trong công tác phòng, chống ma túy; (iv) Hỗ trợ thực hiện vụ việc TGPL tham gia tố tụng có tính chất phức tạp hoặc điển hình có liên quan đến ma tuý cho người thuộc diện được TGPL của các Trung tâm TGPL nhà nước.(v) Nâng cao hiệu quả giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng pháp luật về phòng, chống ma tuý thông qua xây dựng, hoàn thiện chương trình, tài liệu đào tạo, bồi dưỡng về phòng chống ma tuý và tổ chức giảng dạy, tập huấn, bồi dưỡng cho chức danh tư pháp, giảng viên nguồn về luật, học viên, sinh viên luật, báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật và đối tượng có liên quan.
Để triển khai hiệu quả Chương trình MTQG phòng, chống ma túy đến năm 2030 nói chung và Dự án 8 Chương trình nói riêng, ngay khi Quyết định số 7619/QĐ-BCA ngày 08/9/2025 của Bộ trưởng Bộ Công an được ban hành, ngày 07/11/2025 Bộ trưởng Bộ Tư pháp đã ban hành Quyết định số 3199/QĐ-BTP của Kế hoạch triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030 và các công việc chuẩn bị các điều kiện cần thiết để triển khai nội dung dự án thành phần 8 từ năm 2026 trở đi. Trong đó, đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao khả năng tiếp cận và thụ hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý trong thời gian tới như sau:
Thứ nhất, đẩy mạnh công tác truyền thông, quán triệt, phổ biến sâu rộng cho các đối tượng liên quan về Chương trình MTQG nói chung và Dự án thành phần số 8 Chương trình nói riêng nhằm nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan về trợ giúp pháp lý và giáo dục pháp luật trong công tác phòng, chống ma túy. Trong đó, các Bộ, ngành, địa phương liên quan phải xác định các Chương trình và dự án thành phần 8 là nhiệm vụ thường xuyên và phải lồng ghép nhiệm vụ này vào Kế hoạch truyền thông và chương trình công tác hàng năm của Bộ, ngành, địa phương mình.
Thứ hai, tập trung rà soát, hoàn thiện thể chế có liên quan, nhất là tập trung sửa đổi, bổ sung hoàn thiện Luật Trợ giúp pháp lý; Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật theo đúng Chương trình xây dựng pháp luật năm 2026 của Quốc hội; đồng thời kịp thời hướng dẫn thực hiện các nội dung trọng tâm thuộc Dự án thành phần số 8 Chương trình MTQG; xây dựng, ban hành theo thẩm quyền hoặc trình cấp có thẩm quyền ban hành các quy định, hướng dẫn tổ chức thực hiện Dự án thành phần 8 Chương trình MTQG, bảo đảm không chồng chéo, trùng lắp với các Chương trình, Dự án, Đề án khác và nhiệm vụ thường xuyên của các Bộ, cơ quan Trung ương, địa phương.
Thứ ba, triển khai đầy đủ, kịp thời các nhiệm vụ thuộc trách nhiệm của cơ quan chủ Dự án thành phần theo quy định tại Quyết định số 7619/QĐ-BCA; xây dựng kế hoạch cụ thể hàng năm và cả giai đoạn trên tinh thần 6 rõ (“rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ tiến độ và rõ kết quả”), bảm đảm nguồn lực, kinh phí thực hiện. Rà soát, xác định rõ địa phương thuộc đối tượng triển khai Dự án để triển khai đồng bộ, chất lượng các vụ việc TGPL.
Thứ tư, tăng cường sự phối hợp với cơ quan Thường trực của Chương trình và các cơ quan, tổ chức có liên quan. Phân công công việc, trách nhiệm, bảo đảm sự phối hợp hiệu quả giữa các đơn vị thuộc Bộ, Sở, ngành trung ương và các địa phương liên quan trong tổ chức thực hiện Dự án thành phần số 8 tại Chương trình MTQG; giải quyết kịp thời các vướng mắc phát sinh trong thực hiện, bảo đảm hoàn thành các chỉ tiêu, nhiệm vụ đề ra. Coi trọng việc nâng cao trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan tư pháp trong trợ giúp pháp lý cho đối tượng trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng.
Thứ năm, nghiên cứu, lồng ghép nguồn lực thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia, dự án, đề án, việc thực hiện các chính sách phòng, chống ma túy đặc thù phù hợp với dự án thành phần 8 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030.
Thứ sáu, tăng cường công tác tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực, kỹ năng, kinh nghiệm cho đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý và người thực hiện trợ giúp pháp lý góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác trợ giúp pháp lý.
Thứ bảy, coi trọng công tác kiểm tra, giám sát việc triển khai thực hiện các nội dung dự án thành phần số 8, kịp thời chấn chỉnh, phát hiện và nhân rộng mô hình hay, cách làm tốt hiệu quả trong công tác này./.