Trong tiến trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đất đai luôn được xác định là một nguồn lực đặc biệt quan trọng, đồng thời cũng là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý, dễ phát sinh mâu thuẫn, tranh chấp nếu chính sách và tổ chức thi hành chưa theo kịp thực tiễn phát triển. Chính vì vậy, việc tổ chức Hội thảo “Nhận diện điểm nghẽn và đề xuất giải pháp khắc phục liên quan đến lĩnh vực đất đai” mang ý nghĩa không chỉ dừng lại ở một hoạt động chuyên môn đơn thuần, mà còn thể hiện rõ quyết tâm của các cơ quan nhà nước trong việc chủ động nhìn thẳng vào những hạn chế, bất cập để tháo gỡ kịp thời, hiệu quả.
Hội thảo được tổ chức trong khuôn khổ triển khai Quyết định số 81/QĐ-TTg ngày 19/01/2021 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chương trình hỗ trợ pháp lý liên ngành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa giai đoạn 2021–2025. Trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ được giao, Bộ Tư pháp với vai trò là Cơ quan Thường trực Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật trung ương đã chủ động tham mưu, tổ chức Hội thảo trên cơ sở bám sát yêu cầu thực tiễn từ địa phương và cộng đồng doanh nghiệp.
Điểm nổi bật của Hội thảo là cách tiếp cận vấn đề rất thực chất, không né tránh những tồn tại kéo dài trong lĩnh vực đất đai. Thay vì bàn luận chung chung về chính sách, các đại biểu đã tập trung phân tích sâu các “điểm nghẽn” đang trực tiếp cản trở quá trình quản lý, sử dụng đất và triển khai các dự án đầu tư. Qua các ý kiến trao đổi, có thể thấy rõ một thực tế là nhiều quy định pháp luật, dù đã có bước đổi mới quan trọng, song khi đi vào cuộc sống vẫn nảy sinh không ít vướng mắc do thiếu đồng bộ, thiếu dữ liệu nền tảng và chịu tác động của những thay đổi về mô hình tổ chức bộ máy chính quyền.
Một trong những nội dung được đề cập nhiều nhất tại Hội thảo là cơ chế xác định giá đất. Các ý kiến cho rằng đây chính là “nút thắt” lớn nhất, chi phối hàng loạt khâu khác trong quản lý đất đai như bồi thường, giải phóng mặt bằng, giao đất, cho thuê đất, thu hút đầu tư. Việc định giá hiện nay phần lớn giao cho các đơn vị tư vấn với chi phí thấp, trong khi cơ sở dữ liệu về giao dịch đất đai chưa đầy đủ, chưa được chuẩn hóa, dẫn đến kết quả định giá chưa phản ánh đúng giá trị thị trường. Hệ quả là phát sinh chênh lệch lớn giữa giá đất do Nhà nước xác định và giá giao dịch thực tế, gây bức xúc trong xã hội, làm gia tăng khiếu kiện và tiềm ẩn rủi ro pháp lý cho cả Nhà nước và nhà đầu tư.
Bên cạnh đó, Hội thảo cũng chỉ ra sự chưa phù hợp giữa hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất theo quy định hiện hành với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Việc duy trì yêu cầu lập kế hoạch sử dụng đất hằng năm cấp huyện trong khi tỷ lệ phủ kín của quy hoạch đô thị và nông thôn còn thấp đã làm gia tăng thủ tục, kéo dài thời gian chuẩn bị dự án và chậm đưa đất vào sử dụng. Không ít địa phương phản ánh tình trạng quy hoạch sử dụng đất và các quy hoạch ngành, lĩnh vực có sử dụng đất còn thiếu thống nhất, dẫn đến lúng túng trong tổ chức thực hiện và làm giảm hiệu quả quản lý.
Những vướng mắc trong cơ chế giao đất, cho thuê đất thông qua đấu giá quyền sử dụng đất và đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư cũng được phân tích một cách thẳng thắn. Nhiều ý kiến cho rằng việc áp dụng cứng nhắc các trình tự, thủ tục theo pháp luật về đấu giá tài sản, đấu thầu đã kéo dài thời gian thực hiện dự án, thậm chí không lựa chọn được nhà đầu tư thực sự có năng lực. Trong bối cảnh nhiều địa phương đang rất cần các dự án quy mô lớn, có tính lan tỏa và tạo động lực phát triển, những rào cản này vô hình trung làm lỡ mất cơ hội thu hút nguồn lực xã hội.
Hội thảo còn mang ý nghĩa quan trọng khi đặt các vấn đề đất đai trong bối cảnh thực hiện phân cấp, phân quyền mạnh mẽ và mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Thực tiễn cho thấy, mặc dù chủ trương phân quyền là đúng đắn, song năng lực, kinh nghiệm của đội ngũ cán bộ ở cấp cơ sở chưa đồng đều, dẫn đến tâm lý e ngại, sợ trách nhiệm trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính liên quan đến đất đai. Đây là vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng việc sửa luật, mà đòi hỏi các giải pháp đồng bộ về đào tạo, hướng dẫn, kiểm tra, giám sát.
Từ những phân tích nêu trên, Hội thảo đã thống nhất cao về sự cần thiết phải có các giải pháp mang tính đột phá, trước mắt là nghiên cứu ban hành một Nghị quyết để tháo gỡ ngay những khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai. Các kiến nghị tập trung vào việc làm rõ nguyên tắc và phương pháp định giá đất, hoàn thiện cơ chế quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đồng thời bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ giữa Luật Đất đai và các luật có liên quan. Những đề xuất này bám sát tinh thần chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm về yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực cho phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Một điểm nhấn đáng chú ý khác là vai trò của chuyển đổi số và minh bạch hóa thông tin trong quản lý đất đai. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai thống nhất, công khai thông tin giao dịch được coi là giải pháp nền tảng để giải quyết bài toán giá đất, hạn chế tiêu cực và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối, nhiều thủ tục hành chính sẽ được rút gọn, giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp. Không thể không nhắc tới hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ của Hội thảo. Với hàng chục nghìn lượt theo dõi trực tuyến trên Cổng Pháp luật quốc gia và các nền tảng truyền thông, Hội thảo đã cho thấy nhu cầu rất lớn của xã hội đối với thông tin pháp lý trong lĩnh vực đất đai.
Có thể khẳng định, Hội thảo không chỉ là dịp để tổng hợp ý kiến, kiến nghị, mà còn là bước khởi đầu cho một quá trình theo dõi, xử lý và phản hồi chính sách một cách liên tục, có trách nhiệm. Những công việc dự kiến triển khai sau Hội thảo cho thấy quyết tâm của cơ quan tổ chức trong việc đồng hành cùng doanh nghiệp và địa phương, bảo đảm các vấn đề pháp lý được đặt ra không dừng lại ở thảo luận, mà từng bước được giải quyết trong thực tiễn.
Từ góc độ tổng thể, Hội thảo đã góp phần khẳng định vai trò của công tác hỗ trợ pháp lý, phổ biến, giáo dục pháp luật trong việc hoàn thiện chính sách đất đai. Đây không chỉ là nhiệm vụ tuyên truyền, mà là một kênh quan trọng để phản ánh thực tiễn, phát hiện sớm các điểm nghẽn và đề xuất giải pháp kịp thời, qua đó bảo đảm pháp luật đất đai ngày càng đồng bộ, khả thi, hiệu lực và hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
Nguyễn Việt Hà
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp