Luật được ban hành nhằm khắc phục các hạn chế, bất cập của Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí hiện hành và thể chế hóa quan điểm chỉ đạo của Đảng về tiết kiệm, chống lãng phí theo tinh thần của Kết luận số 12-KL/TW ngày 06/4/2022 của Bộ Chính trị về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham những, tiêu cực; Chỉ thị số 27-CT/TW ngày 25/12/2023 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; Hướng dẫn số 63- HD/BCĐTW ngày 28/4/2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực về một số nội dung trọng tâm về công tác phòng, chống lãng phí; Quy định số 231-QĐ/TW ngày 17/01/2025 của Bộ Chính trị về bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Trong đó có một số nội dung cơ bản và điểm mới đáng lưu ý.
Thứ nhất, xác định đầy đủ, cụ thể trách nhiệm, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan, tổ chức, tập thể, cá nhân trong quản lý, sử dụng các nguồn lực của nền kinh tế, nhất là người đứng đầu đối với công tác phòng, chống lãng phí. Theo đó, Luật đã quy định cụ thể các nhóm quyền và trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức và cán bộ, công chức, viên chức trong khu vực Nhà nước. Đồng thời, quy định cụ thể trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong xây dựng, lan tỏa văn hóa tiết kiệm, chống lãng phí.
Thứ hai, hoàn thiện các quy định về phát hiện lãng phí và trách nhiệm xử lý thông tin phát hiện lãng phí, bảo vệ người đấu tranh chống lãng phí để khuyến khích mọi cá nhân, tổ chức tích cực tham gia vào công tác tiết kiệm, chống lãng phí. Theo đó, Luật đã bổ sung các quy định cho phép tất cả các cơ quan, tổ chức, cá nhân đều có quyền cung cấp thông tin phát hiện lãng phí. Người đứng đầu cơ quan, tổ chức nhận được thông tin về lãng phí có trách nhiệm tiếp nhận, xử lý, giải quyết thông tin phát hiện lãng phí theo quy định pháp luật và công khai kết quả xử lý; ngăn chặn, khắc phục kịp thời trường hợp có lãng phí xảy ra; giải trình trước cơ quan chức năng về việc để xảy ra lãng phí.
Thứ ba, hoàn thiện các quy định về nhận diện hành vi gây lãng phí, hành vi vi phạm trong tố chức thực hiện phòng, chống lãng phí và chế tài xử lý đối với các hành vi này, cụ thể: Luật đã quy định cụ thể
7 nhóm hành vi gây lãng phí[1] và
10 nhóm hành vi vi phạm trong tổ chức thực hiện phòng, chống lãng phí để đảm bảo có đầy đủ cơ chế xử lý các hành vi vi phạm.
Trong đó, Luật quy định các hành vi gây lãng phí liên quan đến xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực tiết kiệm, chống lãng phí bao gồm: (i) Lãnh đạo, chỉ đạo, tham mưu, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực tiết kiệm, chống lãng phí trái chủ trương, quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước, gây lãng phí; (ii) Không ban hành hoặc chậm ban hành, sửa đổi, bổ sung hoặc cố ý ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về định mức, tiêu chuẩn, chế độ trong lĩnh vực tiết kiệm, chống lãng phí quy định tại Luật này trái quy định, gây lãng phí.
Đồng thời, bổ sung nội dung giao Chính phủ quy định chế tài xử lý kỷ luật tương ứng đối với người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị và các cá nhân có liên quan để đảm bảo tính răn đe, có biện pháp xử lý phù hợp với tính chất, mức độ từng hành vi vi phạm.
Thứ tư, bổ sung các quy định tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, đồng bộ cho giám sát, kiểm tra, thanh tra, phát hiện, xử lý mạnh, có tính răn đe cao đối với các hành vi lãng phí, cụ thể bổ sung quy định về việc công khai bắt buộc đối với một số loại tài liệu, thông tin liên quan đến tiết kiệm, chống lãng phí như Chiến lược quốc gia về phòng, chống lãng phí; Kế hoạch tổ chức thực hiện Chiến lược quốc gia về phòng, chống lãng phí; Chương trình tiết kiệm, chống lãng phí; Báo cáo kết quả công tác tiết kiệm, chống lãng phí; Kết quả xử lý hành vi gây lãng phí. Đồng thời, bổ sung quy định về xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về tiết kiệm, chống lãng phí để kịp thời theo dõi, cập nhật tình hình thực hiện tiết kiệm, chống lãng phí trên phạm vi cả nước.
Thứ năm, cụ thể hóa Chỉ thị số 27-CT/TW của Bộ Chính trị để hướng tới xây dựng văn hóa tiết kiệm, chống lãng phí trong toàn xã hội. Trong đó, tập trung vào 02 nội dung là: (i) Bổ sung quy định lấy ngày 31/5 hàng năm là Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí. (ii) Bổ sung quy định về trách nhiệm xây dựng và lan tỏa văn hóa tiết kiệm, chống lãng phí phù hợp với từng đối tượng, chủ thể có liên quan. Theo đó, Nhà nước có biện pháp lồng ghép nội dung giáo dục về tiết kiệm, chống lãng phí trong hệ thống giáo dục quốc dân; khuyến khích đưa nội dung tiết kiệm, chống lãng phí vào hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư.
Thứ sáu, bổ sung quy định Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược quốc gia về phòng, chống lãng phí để xác định rõ vai trò, tầm quan trọng của công tác phòng, chống lãng phí, các nguồn lực của nền kinh tế. Các Bộ, ngành, địa phương, cơ quan, tổ chức chủ động đối chiếu với Chiến lược quốc gia về phòng, chống lãng phí và dự kiến nhiệm vụ trọng tâm thuộc phạm vi lĩnh vực, địa bàn quản lý để ban hành Chương trình tiết kiệm, chống lãng phí của năm sau, đảm bảo công tác tiết kiệm, chống lãng phí được thể hiện rõ nét qua những cam kết, kế hoạch, có lãnh đạo, có chỉ tiêu cụ thể, tiến hành thường xuyên, triệt để.