Phát biểu khai mạc Hội nghị, ông Cù Thu Anh cho biết sau hơn 12 năm triển khai thi hành, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động hòa giải trong cộng đồng dân cư. Thực tiễn cho thấy công tác hòa giải ở cơ sở đã đạt được nhiều kết quả tích cực; nhiều mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ trong nhân dân được giải quyết kịp thời ngay từ cơ sở, góp phần hạn chế khiếu kiện kéo dài, giảm áp lực cho các cơ quan tư pháp, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, giữ gìn an ninh, trật tự và ổn định xã hội.
Tuy nhiên, quá trình thực hiện cũng cho thấy một số quy định của Luật đã bộc lộ hạn chế, bất cập. Chất lượng đội ngũ hòa giải viên ở một số địa phương chưa đồng đều; cơ chế thu hút và huy động nguồn lực xã hội tham gia hòa giải còn hạn chế. Thủ tục lựa chọn hòa giải viên còn chưa linh hoạt; quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên chưa được quy định đầy đủ. Bên cạnh đó, địa vị pháp lý, phạm vi tham gia cũng như quyền và nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải chưa được quy định rõ ràng. Một vấn đề đáng chú ý là giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành chưa được quy định cụ thể, dẫn đến số lượng vụ việc hòa giải thành được Tòa án nhân dân ra quyết định công nhận còn rất ít. Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải ở cơ sở vẫn còn chậm so với yêu cầu thực tiễn.
Theo ông Cù Thu Anh, trong bối cảnh mới về tổ chức bộ máy nhà nước, đặc biệt là việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc rà soát và sửa đổi các quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở là cần thiết nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp với thực tiễn quản lý xã hội, đồng thời nâng cao hiệu quả của hoạt động hòa giải trong cộng đồng dân cư đáp ứng yêu cầu phát triển mới của Đất nước và chủ trương xây dựng văn hóa pháp luật.
Báo cáo dẫn đề Hội nghị đồng chí Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật cho biết, trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Luật và tham khảo kinh nghiệm quốc tế, Bộ Tư pháp đã xây dựng dự thảo hồ sơ chính sách của Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) với 5 nhóm chính sách lớn, bao gồm:
Chính sách 1: Hoàn thiện cơ chế lựa chọn và nâng cao trách nhiệm của đội ngũ hoà giải viên ở cơ sở đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Chính sách này hướng tới bảo đảm tính kịp thời, linh hoạt và hiệu quả của hoạt động hòa giải; đồng thời nâng cao vai trò, trách nhiệm và tính chủ động của hòa giải viên, qua đó góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả hòa giải ở cơ sở.
Chính sách 2: Xác định rõ địa vị, phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hoà giải ở cơ sở. Nội dung này nhằm làm rõ quyền lợi, trách nhiệm của những người tham gia hỗ trợ hòa giải, từ đó thu hút những người có uy tín, có chuyên môn pháp luật hoặc am hiểu đời sống xã hội tham gia vào quá trình hòa giải khi cần thiết.
Chính sách 3: Bảo đảm nâng cao giá trị pháp lý của kết quả hoà giải thành. Chính sách hướng tới việc công nhận rõ ràng giá trị pháp lý của thỏa thuận hòa giải thành, qua đó nâng cao vị trí, vai trò và ý nghĩa của hoạt động hòa giải ở cơ sở.
Chính sách 4: Ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải ở cơ sở. Mục tiêu của chính sách là thực hiện chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý nhà nước và hỗ trợ nghiệp vụ cho hòa giải viên, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận hoạt động hòa giải.
Chính sách 5: Xác định rõ và nâng cao trách nhiệm của cơ quan, tổ chức trong công tác hoà giải ở cơ sở. Chính sách này nhằm bảo đảm sự đồng bộ với các quy định của pháp luật có liên quan như Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Tổ chức chính quyền địa phương, đồng thời huy động sự tham gia của các cơ quan, tổ chức trong hỗ trợ hoạt động hòa giải, hướng tới mục tiêu giữ vững an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội ở cơ sở.
Tại Hội nghị, các ý kiến đều cho rằng việc xây dựng Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) là cần thiết nhằm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng về phát huy dân chủ, khuyến khích các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý nhà nước và cơ bản nhất trí với nội dung 05 chính sách.
Phát biểu tại Hội nghị, PGS.TS. Trương Hồ Hải, Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) nhấn mạnh rằng hòa giải ở cơ sở có vai trò quan trọng trong việc giữ gìn sự đoàn kết cộng đồng và giảm tải áp lực cho hệ thống tư pháp, đặc biệt là hệ thống tòa án. Theo ông Trương Hồ Hải, để nâng cao hiệu quả của hoạt động hòa giải, cần quan tâm hoàn thiện chế độ, chính sách đối với đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở. Hiện nay, hoạt động hòa giải phần lớn vẫn dựa trên tinh thần tự nguyện, trong khi kinh phí đầu tư cho lĩnh vực này còn hạn chế. Trong khi đó, nếu được quan tâm đầu tư hợp lý, hoạt động hòa giải có thể mang lại hiệu quả xã hội lớn, góp phần phòng ngừa và giải quyết các xung đột trong cộng đồng. Bên cạnh đó, cần quy định cụ thể hơn cơ chế thu hút các lực lượng có chuyên môn, người có uy tín trong cộng đồng tham gia hỗ trợ hòa giải, đồng thời xây dựng cơ chế theo dõi, giám sát việc thực hiện các thỏa thuận sau khi hòa giải thành nhằm bảo đảm hiệu quả thực thi trên thực tế. Đối với việc chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải, ông Trương Hồ Hải cho rằng cần đầu tư có trọng điểm, chú trọng tính thiết thực và khả năng tích hợp hệ thống nhằm tránh lãng phí và nâng cao hiệu quả sử dụng.
Đại diện Thường trực Hội đồng Dân tộc - đồng chí Lê Nhật Thành nhất trí cao với sự cần thiết sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở, đồng thời đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu, đưa các chính sách về dân tộc vào trong dự án Luật, làm rõ tính đặc thù của công tác hòa giải ở cơ sở tại vùng đồng bào dân tộc, miền núi như việc lựa chọn hòa giải viên là người có uy tín trong cộng đồng hoặc người am hiểu phong tục tập quán địa phương.
Từ thực tiễn địa phương, đại diện Sở Tư pháp tỉnh Quảng Ninh cho rằng việc sửa đổi Luật cần làm rõ hơn cơ chế tổ chức và quản lý hoạt động hòa giải ở cơ sở, đặc biệt trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo đó, cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong công tác hòa giải, nhất là vai trò của Ủy ban nhân dân cấp xã trong tổ chức và hỗ trợ hoạt động của tổ hòa giải.
Một số ý kiến cho rằng, cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đặc biệt là sự hỗ trợ của Tòa án nhân dân trong việc hướng dẫn, công nhận kết quả hòa giải thành và bồi dưỡng nghiệp vụ cho hòa giải viên. Ngoài ra, để đáp ứng yêu cầu của quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế – xã hội, cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng hòa giải cho đội ngũ hòa giải viên, đồng thời tạo cơ chế để luật sư, luật gia và các chuyên gia pháp lý tham gia hỗ trợ hoạt động hòa giải.
Phát biểu kết luận Hội nghị, ông Cù Thu Anh đánh giá cao các ý kiến đóng góp của các đại biểu, chuyên gia. Nhiều ý kiến đã chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý trong hồ sơ chính sách, đồng thời phản ánh những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013. Cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu, tổng hợp đầy đủ các ý kiến để tiếp tục hoàn thiện hồ sơ chính sách, làm cơ sở xây dựng các quy định cụ thể trong dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) nhằm hướng tới mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở, góp phao ổóp phao chất lượng, hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sởđầy đủ, đồng bộ và thống nhất dự thảo./.