Từ trước đến nay, việc tìm hiểu pháp luật thường được coi là công việc của các chuyên gia hoặc cán bộ tư pháp. Với người dân, những văn bản luật đôi khi là một "mê cung" đầy thuật ngữ khó hiểu. Thực hiện Đề án “Tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân” (theo Quyết định 977/QĐ-TTg), mục tiêu năm 2026 không chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền, mà là làm sao để pháp luật thực sự "sống" trong lòng bàn tay của mỗi người dân. Không còn những tập tài liệu giấy dày cộp, pháp luật nay tìm đến mọi người qua những chiếc điện thoại thông minh, qua mã QR tiện lợi, giúp xóa nghèo, thu hẹp khoảng cách về thông tin pháp luật ngay từ cơ sở.
Phá bỏ rào cản "ngại đọc, ngại hỏi"
Trên thực tế, tại nhiều địa phương trên cả nước, rào cản lớn nhất khiến người dân chưa thực sự mặn mà với pháp luật không phải là sự thờ ơ, mà do các phương thức tiếp cận đã không còn phù hợp với xu thế hiện tại. Với nhịp sống bận rộn của người lao động như này nay, các hình thức truyền thống như phát loa phường vào khung giờ cố định hay phát tờ rơi, dán pano tại trụ sở, đã bộc lộ những hạn chế nhất định về hiệu quả tiếp cận.Thay vì những trang giấy dày đặc chữ hay những buổi tuyên truyền luật kéo dài trên loa phường, người dân cần những cách tiếp cận mới lạ, dễ hiểu và kích thích sự tò mò.
Chuyển đổi số đã thay đổi hoàn toàn cục diện này bằng hai yếu tố cốt lõi: Tính trực quan và Tính chủ động. Thay vì phải "đọc" luật, người dân nay được "xem" luật qua những video ngắn, hình ảnh đồ họa (infographic) sinh động. Một quy trình làm thủ tục đất đai hay thừa kế nếu được trình bày bằng sơ đồ hình ảnh sẽ trở nên minh bạch và dễ hiểu hơn gấp nhiều lần. Quan trọng hơn, công nghệ giúp người dân có thể tra cứu thông tin mọi lúc, mọi nơi, ngay tại nhà, trong giờ nghỉ trưa hoặc khi cần giải quyết một vấn đề phát sinh, xóa bỏ tâm lý "ngại" phải lên cơ quan công quyền chỉ để hỏi về thủ tục.
Những mô hình hay mà hiệu quả
Bám sát tinh thần của Đề án “Tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân”, trong thời gian qua, trên cả nước nhiều mô hình mang tính đột phá, lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Dọc theo khắp các vùng miền, từ nông thôn đến thành thị, những mô hình "số hóa" đang mọc lên như nấm sau mưa, mang lại luồng sinh khí mới cho công tác phổ biến giáo dục pháp luật. Không cần những khoản đầu tư quá lớn, đôi khi chỉ từ những ý tưởng giản đơn nhưng lại mang đến hiệu quả không ngờ...
Trước hết phải kể đến sự phổ cập của mã QR, một "cánh cửa" nhỏ nhưng mở ra kho tàng kiến thức lớn. Chỉ cần một cái quét tay nhẹ nhàng tại nhà văn hóa, bộ phận Một cửa hay thậm chí là tại các quán cà phê ven đường, điểm bưu điện văn hóa xã, cả một hệ thống mẫu đơn chuẩn, quy trình giải quyết thủ tục sẽ hiện ra ngay lập tức trên điện thoại. Không còn cảnh người dân phải hỏi đi hỏi lại cán bộ một vấn đề, không còn nỗi lo viết sai, viết nhầm hồ sơ khiến phải đi lại nhiều lần... Công nghệ đã thay thế những chồng tài liệu phủ bụi bằng một hệ thống dữ liệu luôn luôn được cập nhật mới nhất.
Bên cạnh đó, các mạng xã hội như Zalo, Facebook đã và đang trở thành sợi dây kết nối tin cậy giữa cơ quan nhà nướcvà người dân. Những nhóm cộng đồng, những trang fanpage chính thống không chỉ là nơi đăng tin hành chính, mà còn từng bước trở thành kênh trao đổi, diễn đàn giải đáp thắc mắc. Có cái gì đó rất gần gũi, rất "đời" trong những dòng tin nhắn giải đáp giữa cán bộ và bà con. Và không thể không nhắc đến bước tiến mới về trí tuệ nhân tạo (AI), các "Trợ lý ảo pháp lý". Đây chính là những người bạn đồng hành tận tâm, có thể trả lời hàng ngàn câu hỏi cùng lúc với độ chính xác cao, góp phần cung cấp thông tin nhanh chóng, thuận tiện và chính xác hơn.
"Không để ai bị bỏ lại phía sau" trong hành trình số hóa
Chuyển đổi số trong tiếp cận pháp luật không có nghĩa là chỉ dành cho người trẻ hay những người thành thạo công nghệ. Mục tiêu cốt lõi của Đề án “Tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân” (theo Quyết định 977/QĐ-TTg) là bảo đảm sự công bằng trong tiếp cận pháp luật. Một người nông dân ở vùng sâu hay một bác cao tuổi ở phố thị đều có quyền được hiểu luật như nhau.
Chính vì thế, yếu tố con người luôn được lồng ghép trong các giải pháp công nghệ. Chúng ta thấy bóng dáng của những đội tình nguyện, những Tổ công nghệ số cộng đồng không quản ngại khó khăn "đi từng ngõ, gõ từng nhà" để cầm tay chỉ việc. Họ hướng dẫn bà con từ cách cài một ứng dụng dịch vụ công, cách nhận diện một trang web pháp luật chính thống có đuôi ".gov.vn" đến việc cảnh báo những hình thức lừa đảo trên môi trường mạng. Chuyển đổi số bắt đầu từ những điều nhỏ bé và chân thành như thế...
Đồng thời, sự phối hợp giữa các Bộ ngành, đặc biệt là giữa ngành Tư pháp và Thông tin & Truyền thông, đang tạo nên một "đường ray" thông suốt để đưa thông tin pháp luật đến người dân. Ngành Tư pháp giữ cái "hồn", cái "gốc" của luật sao cho đúng và chuẩn; còn ngành Thông tin & Truyền thông xây dựng hạ tầng kỹ thuật để những nội dung ấy chạy đến với dân một cách nhanh nhất, an toàn nhất. Sự bắt tay này chính là bảo chứng cho việc thông tin đến với dân phải đạt tiêu chí "đúng, đủ, sạch và sống".
Khi khoảng cách giữa văn bản luật và đời sống người dân được rút ngắn nhờ công nghệ, nhận thức của người dân sẽ tự khắc thay đổi. Pháp luật khi ấy không còn là những điều cấm đoán, không còn là những chế tài khô khan, mà thực sự trở thành điểm tựa vững chắc để mỗi công dân tự tin hơn trong công việc và cuộc sống. Một xã hội thượng tôn pháp luật sẽ không còn là mục tiêu xa vời, nếu chúng ta tiếp tục kiên trì và sáng tạo trên con đường số hóa này...
Có lẽ, điều quan trọng nhất không phải là chúng ta có công nghệ hiện đại đến thế nào, mà là tâm thế của những người thực thi công vụ. Đó là sự đau đáu với việc mang tri thức pháp lý đến với dân, là sự tận tụy trong từng tin bài, từng video hướng dẫn. Bởi suy cho cùng, công nghệ chỉ là công cụ, còn trái tim và trách nhiệm của người làm công tác tư pháp mới là động lực bền bỉ để đưa pháp luật thực sự đi vào đời sống./.
Đàm Linh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý