Ngày 28/7/2026, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã ban hành Nghị quyết số 18-NQ/TW về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển, trong đó xác định các định hướng lớn về xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, phát huy vai trò của người dân và cộng đồng, tăng cường quản trị xã hội từ cơ sở, hướng tới hình thành “trật tự tự thân” trên nền tảng pháp luật, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Nghị quyết đồng thời xác định yêu cầu nâng cao hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở góp phần phòng ngừa, giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp từ sớm, từ cơ sở, củng cố đồng thuận xã hội, giữ gìn kỷ cương, an toàn và xây dựng cộng đồng văn minh. Đây là định hướng có ý nghĩa rất quan trọng để tiếp tục hoàn thiện pháp luật về hòa giải ở cơ sở cũng như đổi mới phương thức giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp trong cộng đồng dân cư, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Nâng cao hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở - yêu cầu trong xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật
Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị quyết là tại Mục 2 Phần IV - Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật và kỷ cương xã hội, Ban Chấp hành Trung ương đã xác định rõ yêu cầu: “Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, gia đình, cộng đồng và Nhân dân trong giám sát, tuyên truyền, vận động toàn dân thực hiện pháp luật và các chuẩn mực xã hội. Nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo và công tác hòa giải ở cơ sở. Thực hành quy chế dân chủ, khuyến khích các hình thức tự quản của cộng đồng, xây dựng và thực hiện các hương ước, quy ước tiến bộ, phù hợp với pháp luật và văn hóa truyền thống dân tộc.”
Việc công tác hòa giải ở cơ sở được đặt trong cùng nhóm giải pháp với xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật cho thấy Nghị quyết số 18-NQ/TW đã nhìn nhận hòa giải không chỉ là một phương thức giải quyết mâu thuẫn đơn thuần mà còn là một thiết chế xã hội góp phần xây dựng kỷ cương, củng cố đồng thuận và tăng cường niềm tin của Nhân dân đối với pháp luật.
Đặc biệt, cụm từ “nâng cao hiệu quả” thể hiện yêu cầu không dừng lại ở việc duy trì hoạt động hòa giải như trước đây mà cần chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, hiệu quả thực chất và khả năng phòng ngừa tranh chấp ngay từ cơ sở. Đây là định hướng rất phù hợp với yêu cầu xây dựng nền quản trị xã hội hiện đại, trong đó cấp xã được xác định là tuyến đầu của quản trị xã hội, gần dân, sát dân và phục vụ Nhân dân.
Có thể thấy, công tác hòa giải ở cơ sở được đặt trong mối quan hệ với các yêu cầu xây dựng văn hóa pháp luật, thực hiện dân chủ ở cơ sở, phát huy tự quản cộng đồng và xây dựng “trật tự tự thân” của xã hội. Điều này mở rộng đáng kể vai trò của hòa giải ở cơ sở, từ giải quyết các vụ việc cụ thể sang góp phần hình thành môi trường xã hội ổn định, đoàn kết và phát triển bền vững.
Một số định hướng đối với công tác hòa giải ở cơ sở trong thời gian tới
Việc Nghị quyết 18-NQ/TW xác định nhiệm vụ nâng cao hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở đặt ra một số định hướng đối với hoạt động hòa giải trong thời gian tới như:
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp luật về hòa giải ở cơ sở theo hướng đáp ứng yêu cầu quản trị xã hội hiện đại. Việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở cần hướng đến hoàn thiện cơ chế tổ chức và hoạt động của tổ hòa giải, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư trong tổ chức thực hiện.
Thứ hai, cần nâng cao chất lượng đội ngũ hòa giải viên. Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, các tranh chấp phát sinh ngày càng đa dạng, hòa giải viên không chỉ cần có uy tín trong cộng đồng mà còn phải có hiểu biết pháp luật, kỹ năng hòa giải, kỹ năng vận động, thuyết phục và khả năng ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động hòa giải.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác hòa giải. Định hướng xây dựng nền quản trị xã hội hiện đại trên nền tảng dữ liệu và chuyển đổi số đòi hỏi hoạt động hòa giải ở cơ sở phải từng bước được số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng nền tảng số trong quản lý, thống kê, tập huấn, bồi dưỡng và chia sẻ kinh nghiệm hòa giải, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng hoạt động hòa giải.
Thứ tư, phát huy mạnh mẽ vai trò của cộng đồng trong hòa giải. Nghị quyết nhấn mạnh vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, gia đình, cộng đồng và Nhân dân trong tuyên truyền, vận động thực hiện pháp luật và các chuẩn mực xã hội. Điều này cho thấy hòa giải ở cơ sở phải tiếp tục dựa trên sức mạnh của cộng đồng, phát huy tinh thần tự quản, đoàn kết, đồng thuận và trách nhiệm xã hội của người dân.
Thứ năm, gắn công tác hòa giải với xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật. Hòa giải thành công không chỉ giải quyết một vụ việc cụ thể mà còn giúp nâng cao nhận thức pháp luật, hình thành ý thức tự giác chấp hành pháp luật, củng cố niềm tin của người dân vào công lý và góp phần xây dựng môi trường xã hội ổn định, an toàn, văn minh.
Từ những định hướng nêu trên, công tác hòa giải ở cơ sở cần tiếp tục được đổi mới theo hướng thực chất, hiệu quả, lấy chất lượng hòa giải vụ việc và sự đồng thuận của các bên làm trọng tâm. Hòa giải không chỉ giúp tháo gỡ bất đồng, hạn chế tranh chấp phát sinh, kéo dài mà còn góp phần duy trì quan hệ gia đình, làng xóm, cộng đồng, phòng ngừa mâu thuẫn nhỏ trở thành vấn đề phức tạp, qua đó giảm áp lực cho các cơ quan nhà nước và hạn chế phát sinh khiếu nại, khiếu kiện. Trong bối cảnh dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) đang được Quốc hội xem xét thông qua, những định hướng của Nghị quyết số 18-NQ/TW là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lượng hoạt động hòa giải, phát huy vai trò của hòa giải ở cơ sở trong phòng ngừa, giải quyết mâu thuẫn, củng cố đồng thuận và góp phần xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển./.
Nguyễn Thị Tâm
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý