Trong đời sống xã hội, không phải ai cũng có đủ điều kiện, hiểu biết và khả năng để tự mình bước vào các quan hệ pháp luật một cách chủ động và bình đẳng. Có những người, ngay từ điểm khởi đầu, đã ở vào vị thế yếu hơn vì hoàn cảnh kinh tế, điều kiện sống, trình độ nhận thức hoặc những hạn chế về thể chất, tinh thần. Khi các mâu thuẫn, tranh chấp hay rủi ro pháp lý phát sinh, sự yếu thế ấy càng bộc lộ rõ, khiến họ dễ bị tổn thương và khó có khả năng tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Trong những hoàn cảnh như vậy, trợ giúp pháp lý không chỉ là một chính sách xã hội, mà là một cơ chế bảo vệ mang tính căn bản, góp phần bảo đảm công bằng và nhân văn trong thực thi pháp luật.
Thực tế cho thấy, đối với nhiều người thuộc nhóm yếu thế, pháp luật vẫn là một lĩnh vực xa lạ, phức tạp và khó tiếp cận. Những thuật ngữ chuyên môn, quy trình thủ tục rườm rà, thời gian giải quyết kéo dài cùng tâm lý e ngại khi tiếp xúc với cơ quan công quyền khiến không ít người chọn cách im lặng, chấp nhận thiệt thòi thay vì tìm đến các biện pháp pháp lý để bảo vệ mình. Chính vì vậy, việc hình thành và không ngừng củng cố mạng lưới trợ giúp pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ giúp người dân “biết luật”, mà quan trọng hơn là “dám dùng luật” để tự bảo vệ quyền lợi chính đáng.
Ở góc độ chính sách, trợ giúp pháp lý thể hiện rõ nét trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho mọi công dân, nhất là những người có hoàn cảnh khó khăn. Thông qua các hoạt động tư vấn, đại diện, tham gia tố tụng và hỗ trợ pháp lý miễn phí, mạng lưới trợ giúp pháp lý đã và đang góp phần thu hẹp khoảng cách giữa pháp luật và đời sống, giữa quy định pháp lý và khả năng thụ hưởng thực tế của người dân. Đây chính là yếu tố nền tảng để xây dựng niềm tin xã hội đối với pháp luật và các thiết chế tư pháp.
Trong những năm gần đây, mạng lưới trợ giúp pháp lý đã từng bước được mở rộng cả về phạm vi và hình thức hoạt động. Không chỉ tập trung ở các trung tâm trợ giúp pháp lý cấp tỉnh, nhiều địa phương đã chủ động đưa hoạt động trợ giúp pháp lý về cơ sở thông qua các đợt lưu động, các mô hình phối hợp với chính quyền cấp xã, các tổ chức đoàn thể và cộng đồng dân cư. Nhờ đó, nhiều người dân ở vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn đã có cơ hội tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí.
Bên cạnh việc mở rộng địa bàn, nội dung trợ giúp pháp lý cũng ngày càng phong phú và bám sát nhu cầu thực tiễn. Các vụ việc liên quan đến đất đai, hôn nhân và gia đình, lao động, bảo hiểm xã hội, chính sách người có công, trợ cấp xã hội hay các vụ việc tố tụng hình sự, hành chính có yếu tố người yếu thế được ưu tiên tiếp nhận và giải quyết. Đối với nhiều người, sự đồng hành của trợ giúp viên pháp lý không chỉ giúp họ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, mà còn mang lại cảm giác được chia sẻ, được bảo vệ trong những giai đoạn khó khăn nhất của cuộc sống.
Một điểm đáng chú ý là công tác trợ giúp pháp lý ngày càng chú trọng đến yếu tố “phù hợp với đối tượng”. Với trẻ em, người chưa thành niên, việc trợ giúp không chỉ dừng lại ở khía cạnh pháp lý thuần túy mà còn gắn với bảo đảm quyền lợi tốt nhất cho trẻ, tôn trọng tâm lý và sự phát triển của các em. Với người khuyết tật, người cao tuổi, phụ nữ bị bạo lực gia đình hay người dân tộc thiểu số, hoạt động trợ giúp pháp lý cần được triển khai linh hoạt, thân thiện, phù hợp với khả năng tiếp nhận và đặc điểm văn hóa – xã hội của từng nhóm.
Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, công tác trợ giúp pháp lý vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự mất cân đối giữa nhu cầu trợ giúp và nguồn lực thực hiện. Ở nhiều địa bàn, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa, số lượng trợ giúp viên pháp lý còn hạn chế, trong khi số vụ việc phát sinh ngày càng nhiều và phức tạp. Không ít vụ việc đòi hỏi kiến thức chuyên sâu, kỹ năng tranh tụng và sự kiên trì theo đuổi trong thời gian dài, gây áp lực lớn cho đội ngũ làm công tác trợ giúp pháp lý.
Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận người dân về quyền được trợ giúp pháp lý vẫn chưa đầy đủ. Nhiều người thuộc diện được trợ giúp nhưng không biết mình có quyền này, hoặc hiểu chưa đúng về phạm vi, điều kiện được trợ giúp. Có trường hợp người dân lo ngại việc tiếp cận trợ giúp pháp lý sẽ làm “phức tạp hóa” vấn đề, hoặc sợ ảnh hưởng đến quan hệ xã hội, dẫn đến việc bỏ lỡ cơ hội bảo vệ quyền lợi chính đáng. Điều này cho thấy, bên cạnh việc củng cố tổ chức và nhân lực, công tác thông tin, truyền thông về trợ giúp pháp lý cần được đẩy mạnh hơn nữa, với cách tiếp cận gần gũi, dễ hiểu và phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Yêu cầu củng cố mạng lưới trợ giúp pháp lý trong giai đoạn hiện nay vì vậy cần được đặt trong tổng thể các nhiệm vụ cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Không chỉ là việc tăng số lượng vụ việc hay mở rộng địa bàn hoạt động, mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của mạng lưới này. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức chính trị – xã hội và chính quyền địa phương trong việc phát hiện sớm các trường hợp cần trợ giúp, bảo đảm người yếu thế được tiếp cận dịch vụ pháp lý kịp thời và đầy đủ.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động trợ giúp pháp lý cũng mở ra nhiều hướng đi mới. Các hình thức tư vấn pháp luật trực tuyến, đường dây nóng, cổng thông tin điện tử giúp người dân có thêm kênh tiếp cận thuận lợi, đặc biệt là trong những trường hợp không thể trực tiếp đến trung tâm trợ giúp pháp lý. Tuy nhiên, việc áp dụng các giải pháp số cần đi đôi với bảo đảm an toàn thông tin, bảo mật dữ liệu cá nhân và hỗ trợ kỹ năng sử dụng cho các nhóm đối tượng còn hạn chế về công nghệ.
Có thể khẳng định rằng, củng cố mạng lưới trợ giúp pháp lý không chỉ là nhiệm vụ mang tính kỹ thuật hay hành chính, mà là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự cam kết và chung tay của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Khi mỗi trợ giúp viên pháp lý, mỗi cán bộ cơ sở, mỗi tổ chức đoàn thể đều nhận thức rõ vai trò của mình trong việc bảo vệ người yếu thế, mạng lưới trợ giúp pháp lý mới thực sự phát huy được sức mạnh tổng hợp.
Trên hành trình xây dựng một xã hội công bằng, văn minh và thượng tôn pháp luật, trợ giúp pháp lý chính là cầu nối quan trọng để những giá trị pháp lý không bị bỏ lại phía sau. Việc không ngừng củng cố mạng lưới trợ giúp pháp lý, cả về tổ chức, con người và phương thức hoạt động, chính là cách thiết thực để bảo đảm rằng, dù ở hoàn cảnh nào, mỗi người yếu thế đều có cơ hội được lắng nghe, được bảo vệ và được tiếp cận công lý một cách bình đẳng.
Nguyễn Việt Hà
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp