Tại nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh Bắc Ninh, trưởng thôn, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng từ lâu đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giải quyết mâu thuẫn ban đầu của người dân. Khi phát sinh tranh chấp hoặc vướng mắc pháp lý, người dân thường tìm đến những trưởng thôn, trưởng bản, cán bộ chi hội đoàn thể, người có uy tín trong cộng đồng trước khi tiếp cận cơ quan nhà nước. Chính vì vậy, việc trang bị kiến thức và kỹ năng trợ giúp pháp lý cho lực lượng nòng cốt ở cơ sở được xem là một trong những điều kiện then chốt để chính sách pháp luật của Nhà nước thực sự đi vào đời sống.
Hội nghị tập huấn diễn ra tại xã Tam Tiến, tỉnh Bắc Ninh
Tại nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh Bắc Ninh, trưởng thôn, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng từ lâu đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giải quyết mâu thuẫn ban đầu của người dân. Khi phát sinh tranh chấp hoặc vướng mắc pháp lý, người dân thường tìm đến những trưởng thôn, trưởng bản, cán bộ chi hội đoàn thể, người có uy tín trong cộng đồng trước khi tiếp cận cơ quan nhà nước. Chính vì vậy, việc trang bị kiến thức và kỹ năng trợ giúp pháp lý cho lực lượng nòng cốt ở cơ sở được xem là một trong những điều kiện then chốt để chính sách pháp luật của Nhà nước thực sự đi vào đời sống.
Bà Lê Thị Thu Hà cho rằng: Khi trưởng thôn, người có uy tín và cán bộ cơ sở hiểu rõ chính sách trợ giúp pháp lý, họ sẽ trở thành cánh tay nối dài của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đặc biệt là những người gặp khó khăn trong việc tự tiếp cận pháp luật.
Nội dung các Hội nghị tập huấn được xây dựng theo hướng lấy thực tiễn địa phương làm trọng tâm. Trên cơ sở các quy định của Luật Trợ giúp pháp lý và văn bản hướng dẫn thi hành, báo cáo viên tập trung làm rõ phạm vi trợ giúp pháp lý, nhóm đối tượng được hưởng trợ giúp, cũng như trách nhiệm của cán bộ cơ sở trong việc tiếp nhận thông tin, hướng dẫn ban đầu và kết nối người dân với Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước khi cần thiết. Cách truyền đạt được điều chỉnh phù hợp với đặc điểm văn hóa, phong tục tập quán của từng địa bàn, hạn chế sử dụng thuật ngữ chuyên môn khó hiểu.
Tại các Hội nghị tập huấn, nhiều câu chuyện thực tế phát sinh ngay tại cơ sở đã được đưa ra trao đổi. Có trường hợp người dân vay mượn tài sản theo tập quán, không lập hợp đồng, dẫn đến tranh chấp kéo dài; có vụ việc liên quan đến đất đai do chuyển nhượng bằng giấy viết tay nhiều năm trước; cũng có trường hợp người dân thuộc hộ nghèo nhưng không biết mình có quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý miễn phí khi có vướng mắc pháp luật. Những tình huống này cho thấy nếu không có sự hướng dẫn kịp thời, đúng quy định ngay từ đầu, rủi ro pháp lý đối với người dân là rất lớn.
Hội nghị tập huấn tại xã Xuân Lương, Tiến sĩ Nguyễn Đắc Tuân - Giảng viên chính Khoa Pháp luật hình sự, Trường Đại học Luật Hà Nội - cho rằng nhiều vụ việc phức tạp bắt nguồn từ những mâu thuẫn nhỏ trong đời sống hằng ngày ở cơ sở. Phân tích sâu hơn từ góc độ chuyên môn, ông nhấn mạnh: “Người dân ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số thường có xu hướng giải quyết tranh chấp theo tập quán. Nếu không được hướng dẫn đúng về quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý, họ có thể bỏ lỡ cơ hội bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.”
Hội nghị tập huấn xã Xuân Lương, tỉnh Bắc Ninh
Theo TS. Nguyễn Đắc Tuân, việc trang bị kiến thức cho lực lượng cơ sở sẽ giúp phát hiện sớm các vụ việc có yếu tố pháp lý phức tạp, từ đó hướng dẫn người dân tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý kịp thời, hạn chế những hệ lụy về sau.
Tại điểm Hội nghị tập huấn xã Bố Hạ, bà Nguyễn Thị Hòa - Trưởng phòng Pháp luật dân sự đất đai, Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 tỉnh Bắc Ninh - cho biết trong thực tiễn hoạt động, Trung tâm tiếp nhận không ít vụ việc dân sự, đất đai đáng lẽ có thể được giải quyết thuận lợi hơn nếu người dân được hướng dẫn sớm từ cơ sở. Theo bà Nguyễn Thị Hòa, nhiều người dân tìm đến Trung tâm khi tranh chấp đã kéo dài, hồ sơ thiếu hụt hoặc tâm lý đã căng thẳng.
Bà Nguyễn Thị Hòa khẳng định: “Đối với các vụ việc dân sự, đất đai ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, phong tục tập quán có ảnh hưởng rất lớn đến cách xác lập và thực hiện giao dịch. Việc nâng cao năng lực trợ giúp pháp lý cho trưởng thôn, người có uy tín và cán bộ cơ sở sẽ giúp Trung tâm tiếp nhận vụ việc kịp thời hơn, đúng đối tượng hơn, qua đó nâng cao chất lượng và hiệu quả trợ giúp pháp lý.”
Hội nghị tập huấn xã Bố Hạ, tỉnh Bắc Ninh
Bên cạnh đó tại Hội nghị tập huấn xã Đồng Kỳ, ông Hoàng Trọng Nghĩa - Phó Giám đốc Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 tỉnh Bắc Ninh cho rằng tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, phong tục tập quán có ảnh hưởng sâu sắc đến cách người dân tiếp cận pháp luật. Do đó, việc phổ biến chính sách trợ giúp pháp lý cần được thực hiện linh hoạt, tôn trọng văn hóa địa phương và dựa vào vai trò của người có uy tín trong cộng đồng.
Ông Hoàng Trọng Nghĩa nhấn mạnh: “Khi người có uy tín hiểu rõ trợ giúp pháp lý, họ sẽ giúp người dân yên tâm hơn trong việc tìm đến cơ quan chuyên môn, thay vì tự giải quyết theo những cách tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý.”
Hội nghị tập huấn xã Bố Hạ, tỉnh Bắc Ninh
Trong phần thảo luận, nhiều đại biểu đặt câu hỏi về cách xác định đối tượng được trợ giúp pháp lý trong trường hợp người dân không có đầy đủ giấy tờ chứng minh là người được trợ giúp pháp lý, trách nhiệm của trưởng thôn, người có uy tín trong cộng đồng khi người dân nhờ hỗ trợ viết đơn hoặc giải thích quy định pháp luật, cũng như phương thức phối hợp hiệu quả giữa cơ sở và Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước. Các báo cáo viên đã trực tiếp trao đổi, giải đáp những vẫn đề cụ thể, mà học viên quan tâm.
Qua 04 Hội nghị tập huấn, nhiều cán bộ cơ sở và người có uy tín cho biết đã hiểu rõ hơn về chính sách trợ giúp pháp lý, nhận thức đầy đủ hơn về vai trò của mình trong việc hỗ trợ người dân, đặc biệt là người nghèo và các nhóm yếu thế tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Việc được tiếp cận kiến thức một cách hệ thống, gắn với các tình huống thực tế giúp lực lượng này tự tin hơn khi xử lý các vấn đề phát sinh tại địa bàn.
Kết thúc Hội nghị tập huấn, đại diện Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho rằng chuỗi Hội nghị tập huấn tại Bắc Ninh đã góp phần đưa công tác trợ giúp pháp lý đến gần với người dân, đó là lực lượng cơ sở và người có uy tín trong cộng đồng. Trong thời gian tới, việc tiếp tục triển khai các hoạt động phù hợp với đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số sẽ là giải pháp cần thiết để bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận và thụ hưởng chính sách trợ giúp pháp lý theo đúng tinh thần của pháp luật.
Đức Khiêm
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý