Trong bối cảnh nhu cầu tiếp cận pháp luật của người dân ngày càng gia tăng, đặc biệt tại khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, vai trò của cán bộ cơ sở và người có uy tín trong cộng đồng ngày càng được khẳng định. Thực tiễn tại tỉnh Đồng Tháp cho thấy, phần lớn các vụ việc phát sinh trong lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình, đất đai, khiếu nại hành chính đều được người dân phản ánh trước hết với trưởng ấp, cán bộ thôn, tổ hòa giải hoặc những người có uy tín trong cộng đồng. Tuy nhiên, việc tiếp nhận và hướng dẫn ban đầu trong nhiều trường hợp còn gặp khó khăn do hạn chế về kiến thức chuyên sâu hoặc chưa nắm chắc các quy định về trợ giúp pháp lý.
Hội nghị tập huấn xã Bình Thành và xã Tân Dương, tỉnh Đồng Tháp
Xuất phát từ yêu cầu đó, việc tăng cường bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng trợ giúp pháp lý cho lực lượng nòng cốt ở cơ sở được xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm đưa chính sách trợ giúp pháp lý của Nhà nước đến gần hơn với người dân, bảo đảm quyền tiếp cận công lý và quyền được bảo vệ hợp pháp của các nhóm đối tượng yếu thế.
Thực hiện Kế hoạch công tác năm 2025 của Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý ban hành kèm theo Quyết định số 1133/QĐ-BTP ngày 02/4/2025 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp, ngày 11-12/12/2025, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý đã phối hợp với Sở Tư pháp tỉnh Đồng Tháp tổ chức 04 Hội nghị tập huấn nâng cao năng lực, kiến thức về trợ giúp pháp lý cho cán bộ ở cơ sở, người có uy tín trong cộng đồng và các đối tượng có liên quan. Các hội nghị được tổ chức tại các xã An Hòa, Bình Thành, Tân Nhuận Đông và Tân Dương, với sự tham gia của đông đảo đại biểu đại diện cho nhiều lực lượng tại địa phương.
Thành phần tham dự hội nghị bao gồm cán bộ cấp thôn, đại diện các chi hội đoàn thể như Mặt trận Tổ quốc, Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, cùng những người có uy tín trong cộng đồng dân cư. Đây là những lực lượng thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với người dân, nắm bắt sớm các vướng mắc pháp lý phát sinh và có vai trò quan trọng trong việc định hướng, hỗ trợ người dân tiếp cận các dịch vụ pháp lý phù hợp.
Nội dung các hội nghị tập huấn theo hướng lấy học viên làm trung tâm. Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và các văn bản hướng dẫn thi hành, báo cáo viên tập trung làm rõ những vấn đề cốt lõi mà cán bộ cơ sở cần nắm vững, bao gồm: xác định đối tượng được trợ giúp pháp lý; nhận diện vụ việc thuộc diện trợ giúp pháp lý; quy trình tiếp nhận, hướng dẫn và chuyển vụ việc; cũng như những nguyên tắc cần tuân thủ trong quá trình hỗ trợ người dân.
Thay vì trình bày thuần túy các quy định pháp luật, các báo cáo viên đi sâu phân tích những tình huống thường gặp tại địa phương. Nhiều ví dụ cụ thể được đưa ra liên quan đến tranh chấp đất đai phát sinh từ việc mua bán, chuyển nhượng bằng giấy viết tay; các vụ việc vay mượn tài sản không có hợp đồng chặt chẽ; hoặc trường hợp người dân làm việc với cơ quan nhà nước nhưng chưa hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình giải quyết. Thông qua từng tình huống, báo cáo viên chỉ ra những điểm cần lưu ý khi hướng dẫn người dân, đồng thời làm rõ ranh giới trách nhiệm của cán bộ cơ sở để tránh can thiệp vượt thẩm quyền.
Hội nghị tập huấn xã An Hòa và xã Tân Nhuận Đông, tỉnh Đồng Tháp
Trong phần trao đổi chuyên sâu, Tiến sĩ Nguyễn Đắc Tuân - Giảng viên chính Khoa Pháp luật hình sự, Trường Đại học Luật Hà Nội đã phân tích vai trò của Trợ giúp viên pháp lý trong việc bảo đảm quyền con người và quyền công dân ngay từ giai đoạn đầu của quá trình giải quyết vụ việc. Theo ông, nhiều vụ án hình sự hoặc vụ việc có yếu tố tố tụng bắt nguồn từ những tranh chấp nhỏ trong đời sống hằng ngày. Nếu người dân không được tiếp cận thông tin pháp luật kịp thời, hoặc không được hướng dẫn đúng về quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý, hậu quả pháp lý có thể trở nên nghiêm trọng.
TS. Nguyễn Đắc Tuân nhấn mạnh: “Cán bộ cơ sở và người có uy tín trong cộng đồng chính là ‘điểm tiếp xúc’ đầu tiên của người dân với hệ thống pháp luật. Khi lực lượng này nắm chắc quy định, hiểu rõ quy trình và giới hạn trách nhiệm của mình, quyền tiếp cận công lý của người dân sẽ được bảo đảm ngay từ đầu, thay vì chỉ được xem xét khi vụ việc đã trở nên phức tạp.”
Ông cũng lưu ý một số tình huống thường gặp tại cơ sở như người dân bị mời làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng nhưng không hiểu rõ tư cách tham gia tố tụng, hoặc không biết mình thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý miễn phí. Theo TS. Nguyễn Đắc Tuân, trong những trường hợp này, vai trò hướng dẫn ban đầu của cán bộ cơ sở có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp người dân chủ động thực hiện quyền của mình theo đúng quy định pháp luật.
Bên cạnh góc nhìn học thuật và pháp lý, Luật sư Trần Thị Trâm - Giám đốc Công ty Luật TNHH LEVINA tiếp cận vấn đề từ kinh nghiệm hành nghề thực tiễn. Bà cho rằng, hiệu quả của công tác trợ giúp pháp lý không chỉ phụ thuộc vào quy định pháp luật mà còn phụ thuộc rất lớn vào cách tiếp cận người dân. Theo bà, nhiều người dân, nhất là ở khu vực nông thôn, còn tâm lý e ngại khi trình bày vấn đề pháp lý do lo sợ thủ tục phức tạp hoặc không tin rằng mình sẽ được hỗ trợ.
Luật sư Trần Thị Trâm chia sẻ: “Khi cán bộ cơ sở biết lắng nghe, giải thích rõ ràng bằng ngôn ngữ dễ hiểu và hướng dẫn đúng quy trình, người dân sẽ cởi mở hơn và chủ động tìm đến trợ giúp pháp lý. Ngược lại, nếu hướng dẫn không đầy đủ hoặc thiếu nhất quán, người dân rất dễ bỏ cuộc hoặc tìm đến những kênh tư vấn không chính thống.”
Từ thực tiễn hành nghề, bà Trâm cũng cảnh báo một số rủi ro phổ biến trong quá trình hỗ trợ ban đầu như tự hòa giải các vụ việc vượt thẩm quyền, đưa ra nhận định pháp lý khi chưa đủ căn cứ, hoặc chậm chuyển vụ việc cho cơ quan chuyên trách. Theo bà, việc tuân thủ đúng quy trình trợ giúp pháp lý không chỉ bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn giúp cán bộ cơ sở tránh những rủi ro pháp lý không đáng có.
Tại các hội nghị, phần thảo luận diễn ra sôi nổi với nhiều câu hỏi cụ thể từ đại biểu tham dự. Một số cán bộ cơ sở đặt vấn đề về cách xác định đối tượng được trợ giúp pháp lý trong trường hợp người dân không có đầy đủ giấy tờ chứng minh hoàn cảnh; có đại biểu băn khoăn về trách nhiệm của cán bộ thôn khi người dân nhờ hỗ trợ soạn thảo đơn từ; cũng có câu hỏi liên quan đến việc phối hợp giữa chính quyền cơ sở và Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước khi vụ việc có tính chất phức tạp. Các báo cáo viên đã trực tiếp trao đổi, giải đáp, đồng thời hướng dẫn cách xử lý phù hợp với từng tình huống cụ thể.
Một nội dung xuyên suốt được nhấn mạnh tại các hội nghị là vai trò của người có uy tín trong cộng đồng. Đây là lực lượng có ảnh hưởng lớn trong việc định hướng nhận thức và hành vi pháp lý của người dân. Khi được trang bị kiến thức trợ giúp pháp lý, người có uy tín trong cộng đồng sẽ trở thành cầu nối hiệu quả giữa người dân và các cơ quan chức năng, góp phần hạn chế tranh chấp kéo dài và khiếu kiện vượt cấp.
Qua 04 hội nghị tập huấn, nhiều cán bộ cơ sở cho biết đã hiểu rõ hơn về phạm vi trợ giúp pháp lý, nắm chắc quy trình hướng dẫn và tự tin hơn khi tiếp nhận, xử lý các tình huống phát sinh trong thực tế. Việc tổ chức tập huấn theo hướng bám sát nhu cầu của cơ sở được đánh giá là phù hợp, thiết thực và có khả năng áp dụng ngay vào công việc hằng ngày.
Việc nâng cao năng lực cho lực lượng cơ sở là một trong những điều kiện then chốt để chính sách trợ giúp pháp lý được triển khai đồng bộ, hiệu quả, qua đó góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tăng cường niềm tin của nhân dân vào pháp luật.
Đức Khiêm
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý