Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024 đã có nhiều điểm mới quan trọng, thể hiện rõ quan điểm đặt quyền và lợi ích của nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân làm trung tâm trong toàn bộ chính sách và biện pháp phòng, chống mua bán người. Trong đó, trợ giúp pháp lý không chỉ là một nội dung hỗ trợ mà còn là yếu tố then chốt bảo đảm quyền con người, quyền công dân, giúp nạn nhân vượt qua rào cản pháp lý và tái hòa nhập cộng đồng.
Quốc hội thông qua Luật Phòng, chống mua bán người (sửa đổi)
Ngay từ những nguyên tắc cơ bản, Luật Phòng, chống mua bán người đã khẳng định rõ định hướng tiếp cận nhân văn, tiến bộ. Cụ thể, theo quy định tại Điều 4, việc phòng, chống mua bán người phải “
Tôn trọng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân; lấy nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân làm trung tâm; bảo đảm bình đẳng giới”. Trên cơ sở đó, trợ giúp pháp lý được xác định là công cụ trực tiếp nhằm hiện thực hóa nguyên tắc này, bảo đảm nạn nhân được tiếp cận công lý, không bị bỏ sót hoặc bị hạn chế quyền trong quá trình giải quyết vụ việc.
Một trong những quy định quan trọng nhất thể hiện rõ vai trò của trợ giúp pháp lý là Điều 37 của Luật Phòng, chống mua bán người về chế độ hỗ trợ nạn nhân. Theo đó, nạn nhân và người đang trong quá trình xác định là nạn nhân được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ bao gồm: hỗ trợ y tế, tâm lý, học nghề và đặc biệt là trợ giúp pháp lý. Việc ghi nhận trợ giúp pháp lý như một quyền độc lập, song hành với các chính sách hỗ trợ thiết yếu khác cho thấy pháp luật đã xác định đây là nhu cầu cơ bản, không thể thiếu trong quá trình phục hồi và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nạn nhân.
Đặc biệt, nội dung hỗ trợ pháp luật, trợ giúp pháp lý được quy định cụ thể tại Điều 41 Luật Phòng, chống mua bán người. Theo đó, nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân và người dưới 18 tuổi đi cùng được:
- Hỗ trợ pháp luật thông qua tư vấn về phòng ngừa bị mua bán trở lại, hướng dẫn thủ tục hành chính như đăng ký cư trú, hộ tịch, làm thẻ căn cước, nhận chế độ hỗ trợ;
- Trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý đối với nội dung có liên quan đến vụ việc, vụ án mua bán người.
Quy định này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nạn nhân mua bán người thường ở trong tình trạng tổn thương, thiếu thông tin, dễ bị tái xâm hại hoặc không đủ khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình trước pháp luật. Thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý, nạn nhân được hỗ trợ tiếp cận thông tin pháp luật, tham gia tố tụng và có cơ sở để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo đúng quy định của pháp luật.
Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền lợi trước mắt, trợ giúp pháp lý còn đóng vai trò hỗ trợ nạn nhân trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng một cách bền vững. Việc được tư vấn, hướng dẫn cụ thể về quyền và nghĩa vụ giúp nạn nhân nâng cao nhận thức pháp luật, tự tin hơn trong cuộc sống và giảm thiểu nguy cơ bị lợi dụng, xâm hại lần nữa. Đồng thời, thông qua hoạt động tham gia tố tụng của người thực hiện trợ giúp pháp lý, các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến mua bán người được xử lý nghiêm minh, góp phần răn đe, phòng ngừa chung trong xã hội. Qua đó có thể thấy, trợ giúp pháp lý không chỉ là công cụ bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn là một thiết chế quan trọng góp phần bảo đảm công lý, thúc đẩy thực thi pháp luật và bảo vệ quyền con người trong bối cảnh phòng, chống mua bán người hiện nay.
Bên cạnh đó, Luật Phòng, chống mua bán người còn thiết lập các cơ chế để bảo đảm thực thi. Theo quy định tại Điều 46, “
Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước và các tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý thực hiện trợ giúp pháp lý”. Đồng thời, các cơ sở hỗ trợ nạn nhân cũng phải có trách nhiệm phối hợp với trung tâm trợ giúp pháp lý để cung cấp dịch vụ kịp thời, liên tục. Cơ chế này góp phần hình thành mạng lưới phối hợp liên ngành, hạn chế tình trạng gián đoạn trong quá trình nạn nhân tiếp cận và thụ hưởng dịch vụ pháp lý.
Đáng chú ý, Luật Phòng, chống mua bán người còn sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý để mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý. Tại Điều 61, nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân và người dưới 18 tuổi đi cùng được bổ sung vào nhóm đối tượng được trợ giúp pháp lý. Đây là bước tiến quan trọng, thể hiện sự đồng bộ giữa các hệ thống pháp luật, bảo các chủ thể này có điều kiện được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp một cách kịp thời, đầy đủ.
Có thể thấy, trong tổng thể các chính sách hỗ trợ, trợ giúp pháp lý giữ vai trò như “chìa khóa” giúp nạn nhân mở ra cánh cửa công lý. Không chỉ giúp họ bảo vệ quyền và lợi hợp pháp, hoạt động này còn góp phần ổn định tâm lý, củng cố niềm tin vào pháp luật và tạo nền tảng cho quá trình tái hòa nhập cộng đồng.
Trong thời gian tới, việc tiếp tục nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý, tăng cường phối hợp liên ngành và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý cho các nhóm đối tượng yếu thế sẽ là yếu tố quan trọng, quyết định để Luật Phòng, chống mua bán người đi vào cuộc sống, qua đó bảo vệ tốt hơn nữa quyền và lợi ích hợp pháp của những người yếu thế trong xã hội.
Quỳnh Giang
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý