Bộ Tư pháp thực hiện có hiệu quả Quyết định số 498/QĐ-TTg ngày 14/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ về thưc hiện Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết trong vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2015-2025” Hôn nhân cận huyết thống là tập tục tồn tại lâu đời ở nhiều vùng, miền nhưng phổ biến vẫn là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tình trạng hôn nhân cận huyết thống để lại nhiều hệ lụy cho gia đình và xã hội, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe bà mẹ và trẻ em, làm suy giảm chất lượng dân số và nguồn nhân lực của địa phương nói riêng và cả nước nói chung.Hiện nay, việc giải quyết tận gốc tình trạng hôn nhân cận huyết thống vẫn đang là bài toán khó, đặc biệt là ở vùng dân tộc thiểu số. Hôn nhân cận huyết khiến chất lượng dân số suy giảm, suy thoái nòi giống, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực và là một trong những lực cản đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ xã hội và sự phát triển bền vững của vùng dân tộc thiểu số. Thực hiện Quyết định số 498/QĐ-TTg ngày 14/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết  trong vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2015-2025” (sau đây gọi tắt là Đề án), trong những năm qua, Bộ Tư pháp, trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao, đã tập trung triển khai các hoạt động thuộc phạm vi trách nhiệm của mình, cụ thể: rà soát, hoàn thiện và hướng dẫn thi hành các quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình nhằm tạo hành lang pháp lý phòng ngừa tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; tăng cường công tác đăng ký, quản lý hộ tịch, ứng dụng công nghệ thông tin để kiểm soát chặt chẽ các trường hợp đăng ký kết hôn chưa đủ điều kiện; đồng thời tổ chức các chương trình tuyên truyền, phổ biến pháp luật với nhiều hình thức phong phú, đa dạng, phù hợp với từng địa bàn dân cư và đối tượng tác động. Các hoạt động này đã góp phần thực hiện mục tiêu chung của Đề án là giảm thiểu tình trạng tảo hôn, từng bước ngăn chặn hôn nhân cận huyết thống, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của thanh thiếu niên dân tộc thiểu số và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Những kết quả đạt được trong hoàn thiện thể chế, chính sách Thực hiện các nội dung của Đề án, Bộ Tư pháp đã chỉ đạo các đơn vị thuộc Bộ chủ trì hoặc tham gia rà soát, hoàn thiện, xây dựng văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành các quy định pháp luật liên quan đến hôn nhân và gia đình nhằm tạo hành lang pháp lý trong việc ngăn ngừa tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống như: - Hoàn thiện quy định của pháp luật về chế tài xử lý đối với hành vi vi phạm pháp luật về hôn nhân và gia đình nói chung, hành vi tảo hôn và hôn nhân cận huyết nói riêng, cụ thể: Tham gia xây dựng quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 về tội tổ chức tảo hôn (Điều 183), tội loạn luân (Điều 184); thẩm định Nghị định số 82/2020/NĐ-CP ngày 15/7/2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp, hành chính tư pháp, hôn nhân và gia đình, thi hành án dân sự, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã, trong đó có các quy định xử lý vi phạm hành chính đối với các hành vi: Tảo hôn, tổ chức tảo hôn (Điều 58); kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa những người cùng dòng máu về trực hệ hoặc giữa những người có họ trong phạm vi ba đời (khoản 2 Điều 59); Nghị định số 130/2021/NĐ-CP ngày 30/12/2021 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo trợ, trợ giúp xã hội và trẻ em, trong đó có các quy định xử lý vi phạm hành chính đối với các hành vi vi phạm quy định về cấm lạm dụng, bóc lột trẻ em, tổ chức, hỗ trợ, xúi giục, ép buộc trẻ em tảo hôn (Điều 23) nhằm bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và hiệu lực thi hành của hệ thống pháp luật trong lĩnh vực này. - Tham gia xây dựng, hoàn thiện quy định của pháp luật liên quan như pháp luật về trẻ em, pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình…, trong đó có vấn đề phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Ví dụ đã phối hợp với Bộ Y tế hoàn thiện các nội dung liên quan đến phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết tại: Luật Trẻ em năm 2016, sửa đổi bổ sung năm 2018 (quy định về hành vi bị cấm tại khoản 4 Điều 6 về tổ chức, hỗ trợ, xúi giục, ép buộc trẻ em tảo hôn); Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2020 quy định hành vi cưỡng ép tảo hôn, kết hôn, ly hôn hoặc cản trở kết hôn, ly hôn hợp pháp là hành vi bạo lực gia đình (điểm l khoản 1 Điều 3). - Trình Thủ tướng Chính phủ ký ban hành Quyết định số 101/QĐ-TTg ngày 23/01/2017 phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về đăng ký và thống kê hộ tịch giai đoạn 2017 - 2024[1], trong đó tại mục 2(c) lồng ghép chỉ tiêu giảm thiểu tình trạng tảo hôn, cụ thể: “Giảm bình quân 2% - 3%/năm số trường hợp nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng dưới độ tuổi kết hôn (tảo hôn); đến năm 2024, hạn chế được tình trạng này trong cộng đồng dân tộc thiểu số”. Trong năm 2024, Bộ Tư pháp tổ chức tổng kết Chương trình hành động quốc gia của Việt Nam về đăng ký và thống kê hộ tịch giai đoạn 2017 - 2024. Theo Quyết định số 915/QĐ-BTP ngày 27/5/2025 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp ban hành Kế hoạch tổng kết Chương trình hành động quốc gia nêu trên, Ủy ban dân tộc của Chính phủ (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo) có trách nhiệm báo cáo tình hình triển khai đối với mục tiêu giảm thiểu tình trạng tảo hôn[2]. Thực hiện nhiệm vụ được giao tại khoản 1 Điều 6[3] Nghị định số 126/2014/NĐ-CP ngày 31/12/2014 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hôn nhân và gia đình và hướng dẫn của Bộ Tư pháp tại Công văn số 2563/BTP-PLDSKT ngày 21/5/2024, trong thời gian qua, các địa phương đã đồng loạt rà soát tập quán để lựa chọn các tập quán tốt đẹp đưa vào Danh mục các tập quán về hôn nhân và gia đình được áp dụng tại địa phương. Qua hoạt động rà soát, một số địa phương đã phát hiện những tập quán lạc hậu, chưa phù hợp với quy định pháp luật, từ đó chủ động thực hiện các hoạt động như: Vận động người dân bỏ các tập quán lạc hậu, tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức, hiểu biết pháp luật cho người dân... Hiện nay, Bộ Tư pháp đang triển khai tổng kết 10 năm thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 (Quyết định số 1098/QĐ-BTP ngày 14/6/2025 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp). Trong năm 2025, Bộ Tư pháp tiếp tục rà soát, nghiên cứu, đánh giá tình hình thực hiện các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, các văn bản hướng dẫn thi hành và các văn bản luật có liên quan, các vấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn hôn nhân và gia đình cần được điều chỉnh; tổ chức các Hội thảo, Tọa đàm và tiến hành tổ chức Hội nghị tổng kết toàn quốc về thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, từ đó sẽ đề xuất các quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình, trong đó có các quy định liên quan đến tập quán về hôn nhân và gia đình. Những kết quả nổi bật trong triển khai các hoạt động  Về công tác truyền thông Bộ Tư pháp đã giao một số đơn vị thuộc Bộ (Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý[4], Vụ Pháp luật dân sự - kinh tế,Vụ Pháp luật hình sự - hành chính, Cục Hành chính tư pháp...) trong phạm vi chức năng nhiệm vụ được giao chủ trì thực hiện hoặc phối hợp với các cơ quan thông tin đại chúng và các cấp chính quyền địa phương tổ chức thực hiện hoặc lồng ghép thực hiện việc truyền thông, tuyên truyền các nội dung của Đề án trong các hoạt động thuộc lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ. Các hoạt động truyền thông được triển khai thực hiện đồng bộ, bằng nhiều hình thức phong phú, đa dạng, phù hợp với trình độ nhận thức, phong tục tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số như: Lồng ghép nội dung tuyên truyền, phổ biến pháp luật và truyền thông, vận động thực hiện chính sách dân tộc (lồng ghép về tảo hôn, hôn nhân cận huyết); phát sóng thông điệp, tiểu phẩm về trợ giúp pháp lý... Trong đó có vấn đề kết hôn và hôn nhân cận huyết thống trên Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV); phối hợp xây dựng, phát sóng phóng sự, phim diễn án trợ giúp pháp lý trên chuyên mục Quốc hội với cử tri, các kênh truyền hình (kênh VTV1, VTV2, VTV5, VTV8, Vnews, …); tổ chức các đợt truyền thông tại cơ sở nhằm nâng cao nhận thức, hiểu biết pháp luật và quy định khác liên quan về tảo hôn, hôn nhân cận huyết tại một số địa phương (Ví dụ: Gia Lai, Hà Giang cũ...).  Về biên soạn, xây dựng tài liệu Trong thời gian qua, Bộ Tư pháp đã nhận được sự phối hợp của các bộ, ngành địa phương, các tổ chức quốc tế trong xây dựng tài liệu về hôn nhân, gia đình và trợ giúp pháp lý, như: - Xây dựng tài liệu về quyền nhân thân, quyền tài sản của phụ nữ và trẻ em dân tộc thiểu số; nhằm cung cấp thông tin, kiến thức, hướng dẫn đội ngũ tập huấn viên nguồn và người dân, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em, người dân tộc thiểu số về các quyền nhân thân, quyền tài sản và các quy định về hôn nhân gia đình (Dự án Tăng cường pháp luật và tư pháp tại Việt Nam). - Xây dựng tài liệu tập huấn giảng viên nguồn về trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình cho đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý và tổ chức tập huấn cho Trợ giúp viên pháp lý và các cán bộ có liên quan với sự hỗ trợ của Chương trình phát triển của Liên hợp quốc, Liên minh Châu Âu. - Phối hợp với Viện Hợp tác quốc tế Đức về Pháp luật tổ chức Hội thảo “Chia sẻ kinh nghiệm của Cộng hòa Liên bang Đức trong việc bảo đảm bình đẳng nam nữ về độ tuổi kết hôn, vai trò của phụ nữ trong hôn nhân và gia đình”. - Biên soạn tài liệu (hỏi đáp, tiểu phẩm pháp luật, tờ gấp pháp luật) phổ biến các quy định pháp luật liên quan đến hôn nhân và gia đình; phòng, chống bạo lực gia đình,... để đăng tải trên Cổng Thông tin điện tử Bộ Tư pháp và Cổng Thông tin về Phổ biến, giáo dục pháp luật quốc gia; biên soạn, in Bộ tài liệu phổ biến pháp luật về tảo hôn, hôn nhân cận huyết gồm 6.000 bản tờ gấp và 6.000 bản truyện tranh về tảo hôn, hôn nhân cận huyết bằng tiếng Việt, tiếng dân tộc Thái và tiếng dân tộc Mông để cấp phát cho học sinh, phụ huynh học sinh, người dân ở một số tỉnh khu vực miền núi phía Bắc.  Về tăng cường năng lực thực hiện chính sách, pháp luật cho đội ngũ cán bộ tư pháp cơ sở Nhằm thay đổi hành vi trong hôn nhân của đồng bào dân tộc thiểu số, tiến tới ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết trong vùng dân tộc thiểu số, trong giai đoạn từ năm 2015-2025, Bộ Tư pháp đã chỉ đạo các đơn vị thuộc Bộ tổ chức nhiều lớp tập huấn nâng cao, bồi dưỡng chuyên sâu về một số quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình tại một số địa phương như tỉnh Lào Cai, Lai Châu ... Thường xuyên thực hiện lồng ghép việc phổ biến quy định của Luật Hộ tịch năm 2014 và các văn bản có liên quan thông qua các hoạt động hội thảo, tập huấn chuyên sâu với các hình thức đa dạng (trực tiếp và online), khảo sát, thanh tra, kiểm tra cán bộ, công chức làm công tác hộ tịch; góp phần đẩy mạnh việc giải quyết đăng ký hộ tịch (trong đó có đăng ký kết hôn) đúng quy định pháp luật. Tổ chức các Hội nghị phổ biến pháp luật về phòng, chống, giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống cho người dân, người có uy tín trong cộng đồng tại một số tỉnh (Gia Lai, Hà Giang nay là Tuyên Quang, Quảng Nam nay là Đà Nẵng, Cao Bằng); tập huấn kiến thức pháp luật về hôn nhân và gia đình và kỹ năng hòa giải cho đội ngũ hòa giải viên tại một số địa phương, trong đó có quy định pháp luật hôn nhân và gia đình; tập huấn cho đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý về kỹ năng thực hiện TGPL trong lĩnh vực tố tụng dân sự, hình sự, hành chính, trong đó có lồng ghép kiến thức và kỹ năng trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Mục đích của các hội nghị tập huấn nhằm trang bị kiến thức cho hòa giải viên, trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý nắm được các quy định pháp luật và các tình huống thực tiễn về tảo hôn, hôn nhân cận huyết để phục vụ công tác chuyên môn như: trợ giúp pháp lý, xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở. Ngoài ra, Bộ Tư pháp còn tổ chức khảo sát, đánh giá thực trạng hiểu biết, nhận thức pháp luật và nhu cầu tìm hiểu pháp luật của người dân, tập trung vào các quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình, phòng, chống bạo lực gia đình, các quy định góp phần giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; các chính sách, quy định pháp luật đối với người nghèo... Đặc biệt, trong năm 2023, Hội đồng phối hợp Phổ biến giáo dục pháp luật  trung ương đã tổ chức Hội thi hòa giải viên giỏi toàn quốc lần thứ IV. Hội thi được tổ chức dưới hình thức sân khấu hoá nhằm tiếp tục khẳng định ý nghĩa, vai trò của công tác hòa giải ở cơ sở. Nội dung thi có các quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình, phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết. Nỗ lực của Bộ, ngành Tư pháp trong việc hướng tới giảm thiểu hôn nhân cận huyết Qua 10 năm thực hiện, về cơ bản các nhiệm vụ trong Đề án đã được Bộ Tư pháp triển khai đồng bộ, từ rà soát các quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình; tổ chức truyền thông chính sách; hợp tác quốc tế trong xây dựng chính sách, tham vấn các hình thức truyền thông, chia sẻ kinh nghiệm giải quyết vấn đề tảo hôn, hôn nhân cận huyết, đến biên soạn tài liệu, tổ chức tập huấn, bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ tư pháp - hộ tịch, hòa giải viên, trợ giúp viên pháp lý và tuyên truyền viên pháp luật ở cơ sở, nhất là tại địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn nhằm thay đổi hành vi trong hôn nhân của đồng bào dân tộc thiểu số. Các hoạt động này đã góp phần thực hiện mục tiêu chung của Đề án là giảm thiểu tình trạng tảo hôn, từng bước ngăn chặn hôn nhân cận huyết, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân tộc thiểu số (trong đó có nhóm phụ nữ, trẻ em) và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Từ thực tiễn thực hiện các nhiệm vụ của Đề án, Bộ Tư pháp cho rằng để nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật, chuyển đổi hành vi trong hôn nhân của đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết, kinh nghiệm rút ra là: cần thường xuyên rà soát, hoàn thiện pháp luật về hôn nhân và gia đình; phát huy vai trò của người có uy tín trong cộng đồng trong việc kết nối, gắn kết với phong tục, tập quán tốt đẹp; đẩy mạnh công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý... trong vùng dân tộc thiểu số về; nâng cao năng lực cho cán bộ hòa giải viên và tuyên truyền viên pháp luật, trợ giúp viên pháp lý và người thực hiện trợ giúp pháp lý khác. Những đề xuất, kiến nghị Hiện nay, việc giải quyết tận gốc tình trạng hôn nhân cận huyết thống vẫn đang là bài toán khó, nhưng với sự nỗ lực của Bộ, ngành Tư pháp trong thời gian qua, nhất là qua việc hoàn thiện thể chế, chính sách và qua công tác truyền thông, tăng cường năng lưc cho đội người thực hiện trợ giúp pháp lý, báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật…, tình trạng này sẽ dần giảm thiểu, đẩy lùi, góp phần nâng cao chất lượng dân số ở vùng đồng bằng dân tộc thiểu số Để tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng dân tộc thiểu số, Bộ Tư pháp kiến nghị như sau: Một là, Đối với Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ: Tiếp tục chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương quan tâm, lồng ghép mục tiêu giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong các chương trình phát triển kinh tế - xã hội; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, truyền thông chính sách, trợ giúp pháp lý và hoà giải ở cơ sở. Hai là, Các bộ, ngành địa phương: Tiếp tục phối hợp cùng Bộ Tư pháp trong việc rà soát, xây dựng, hoàn thiện và thi hành pháp luật về hôn nhân gia đình, trong đó có vấn đề kết hôn để giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng dân tộc thiểu số. Ba là, Đối với Bộ Dân tộc và Tôn giáo: Tăng cường phối hợp, chia sẻ thông tin, số liệu, hỗ trợ xây dựng tài liệu truyền thông có nội dung liên quan phù hợp với đặc thù của đồng bào dân tộc thiểu số. Bốn là, Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Đưa nội dung hôn nhân gia đình và phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết vào chương trình ngoại khóa, hoạt động trải nghiệm trong trường học vùng dân tộc thiểu số. Năm là, Đối với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, đoàn thể chính trị - xã hội (Hội Phụ nữ Việt Nam, Đoàn Thanh niên CSHCM…) đẩy mạnh vai trò nòng cốt trong công tác truyền thông, vận động đồng bào vùng dân tộc thiểu số xóa bỏ hủ tục lạc hậu trong cộng đồng và phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Sáu là,  Đối với các địa phương: Quan tâm kiện toàn, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ tư pháp cơ sở; đẩy mạnh công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý và hòa giải ở cơ sở... nhất là tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số nhằm chuyển đổi hành vi trong hôn nhân của đồng bào dân tộc thiểu số. Văn Tuân Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý [1] Cục Hành chính tư pháp thực hiện nội dung tham mưu. [2] Tuy nhiên, theo báo cáo, chưa có thông tin đầy đủ về việc đảm bảo thực hiện mục tiêu này, nguyên nhân chủ yếu là do các địa phương không thống kê được trên địa bàn có bao nhiêu trường hợp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng dưới độ tuổi kết hôn (tảo hôn), nên không xác định được tỷ lệ giảm 2-3%/năm; mặt khác các cơ quan nhà nước, chính quyền địa phương cũng chưa áp dụng mạnh mẽ, quyết liệt các giải pháp để giảm thiểu và tiến tới xoá bỏ tình trạng tảo hôn (theo Báo cáo số 273/BC-BTP ngày 06/6/2025 của Bộ Tư pháp về kết quả tổng kết Chương trình hành động quốc gia của Việt Nam về đăng ký và thống kê hộ tịch giai đoạn 2017 - 2024). [3] Khoản 1 Điều 6 Nghị định 126/2014/NĐ-CP quy định: “Trong thời hạn ba năm kể từ ngày Nghị định này có hiệu lực, Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi là Ủy ban nhân dân cấp tỉnh) có trách nhiệm xây dựng, trình Hội đồng nhân dân cùng cấp phê duyệt danh mục các tập quán về hôn nhân và gia đình được áp dụng tại địa phương”. [4] Trước tháng 3/2025 là Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Cục Trợ giúp pháp lý.