Quyền bình đẳng giữa các dân tộc được ghi nhận với tính chất là một nguyên tắc hiến định trong Hiến pháp và được thể hiện thống nhất trong toàn bộ hệ thống pháp luật, trong đó có pháp luật về Phổ biến, giáo dục pháp luật; trợ giúp pháp lý; hòa giải ở cơ sở. Do đó, để bảo đảm cho mọi người dân nói chung, trong đó có đối tượng yếu thế đều được truyền thông, phổ biến pháp luật và có cơ hội tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý (TGPL) kịp thời, hiệu quả, hướng tới mục tiêu không để ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình phát triển của đất nước, Cục (PBGDPL&TGPL) đã tiến hành rà soát các quy định của pháp luật liên quan đến công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo trong lĩnh vực các lĩnh vực Phổ biến, giáo dục pháp luật; trợ giúp pháp lý; hòa giải ở cơ sở để góp phần hoàn thiện thể chế, chính sách liên quan đến lĩnh vực này.
Cục đã tham mưu Bộ, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành văn bản nhằm nâng cao hiệu quả công tác PBGDPL, truyền thông chính sách, trong đó có liên quan đến người dân tộc thiểu số, tín ngưỡng, tôn giáo như: Quyết định số 977/QĐ-TTg ngày 11/8/2022 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Đề án “Tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân”; Quyết định số 979/QĐ-TTg ngày 12/8/2022 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Đề án “Thí điểm đổi mới hoạt động đánh giá hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật”.
Đặc biệt, ngày 04/4/2024, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 279/QĐ-TTg ban hành Đề án “Nâng cao năng lực cho đội ngũ báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật thực hiện phổ biến giáo dục pháp luật (PBGDPL) tại vùng đồng bào DTTS&MN (DTTS&MN) giai đoạn 2024 - 2030”. Trên cơ sở đó, để triển khai thực hiện các nhiệm vụ của Đề án gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021 – 2030, Cục đã tham mưu Bộ đề xuất Bộ Dân tộc và Tôn giáo xem xét, xác định thành nội dung của tiểu dự án của Chương trình nhằm triển khai yêu cầu và nhiệm vụ được Thủ tướng Chính phủ giao.
Về Lĩnh vực hòa giải ở cơ sở
Hòa giải ở cơ sở là một phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án ngày càng được coi trọng và ưu tiên áp dụng. Điều này thể hiện rõ trong nhiều văn bản của Bộ Chính trị và Ban Chấp hành Trung ương Đảng
[1] như Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm 2021 - 2030 tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII của Đảng; Kết luận số 13-KL/TW ngày 16/8/2021 của Bộ Chính trị về việc tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 48-CT/TW ngày 22/10/2010 của Bộ Chính trị khoá X về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới
[2]; Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới
[3].
Thực hiện Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về Hội nghị lần thứ 11 và Nghị quyết số 76/2025/UBTVQH15 ngày 14/4/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, cả nước đã tiến hành sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện từ ngày 01/7/2025. Đặc biệt, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã xác định:
“Kết hợp các phương thức phi tố tụng tư pháp với các phương thức tố tụng tư pháp; có giải pháp khuyến khích, phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài toà án…”.
Khoản 1 Điều 12 Luật Hòa giải ở cơ sở quy định: “
1. Tổ hòa giải có tổ trưởng và các hòa giải viên. Mỗi tổ hòa giải có từ 03 hòa giải viên trở lên, trong đó có hòa giải viên nữ. Đối với vùng có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, tổ hòa giải phải có hòa giải viên là người dân tộc thiểu số.” cho thấy vai trò quan trọng của các hòa giải viên là người dân tộc thiểu số.
Nhìn chung, các văn bản do Cục ban hành hoặc tham mưu Lãnh đạo Bộ ban hành có nội dung liên quan đến công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo đã bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất theo đúng quy định, không có nội dung trái pháp luật, không bị ảnh hưởng khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp.
Kết quả đạt được
Trong những năm qua, công tác thi hành pháp luật về dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo luôn được Cục PBGDPL&TGPL triển khai, thực hiện một cách nghiêm túc. Đối với các lĩnh vực có liên quan đến dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, Cục luôn quán triệt, chỉ đạo triển khai kịp thời, cụ thể:
- Trong lĩnh vực TGPL: Thời gian qua, TGPL đã giúp hàng nghìn người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi có vướng mắc, tranh chấp pháp luật, qua đó góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, quyền công bằng trong tiếp cận pháp luật, tiếp cận công lý, trong xét xử cũng như bình đẳng trong tranh tụng. Thông qua các hoạt động nâng cao hiểu biết và tiếp cận dịch vụ TGPL tại vùng DTTS&MN, số vụ việc, đặc biệt là số vụ việc tham gia tố tụng tăng hơn. Theo số liệu thống kê của các Trung tâm TGPL nhà nước trên toàn quốc, đã có 73.522 vụ việc tham gia tố tụng cho người dân tộc thiểu số trong 08 năm (từ khi Luật TGPL năm 2017 có hiệu lực đến nay). Nhiều vụ việc TGPL tham gia tố tụng do người thực hiện TGPL thực hiện thành công, hiệu quả giúp người dân tộc thiểu số bảo vệ được quyền lợi hợp pháp, hoà nhập cộng đồng, ổn định đời sống.
Để bảo đảm tính kịp thời trong thi hành các quy định về công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, Cục đã tham mưu Bộ tham gia Ban Chỉ đạo các Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2021 – 2025; tham gia vào quá trình xây dựng, góp ý, thẩm định các chính sách liên quan đến chính sách dân tộc, cũng như văn bản hướng dẫn địa phương triển khai các Chương trình, mục tiêu quốc gia bảo đảm đúng quy định của pháp luật, không có sự mâu thuẫn, chồng chéo về thẩm quyền.
- Lĩnh vực phổ biến, giáo dục pháp luật
Theo Quyết định số 861/QĐ-TTg ngày 04/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Danh sách các xã khu vực III, khu vực II, khu vực I thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025, hiện nay, cả nước có 3.434 xã thuộc vùng đồng bào DTTS&MN (
số liệu trước khi sát nhập). Theo số liệu thống kê, cả nước hiện nay có 18.698 báo cáo viên pháp luật (BCVPL), tuyên truyền viên pháp luật (TTVPL) là người dân tộc. Một số địa phương đã xây dựng được đội ngũ BCVPL, TTVPL là người dân tộc với có số lượng lớn ở các tỉnh: Bắc Kạn, Cao Bằng, Điện Biên, Nghệ An, Sơn La, Thanh Hóa và Yên Bái
[4]. Việc triển khai công tác PBGDPL&TGPL tại vùng đồng bào DTTS&MN đã giúp nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ và Nhân dân ngày càng được nâng lên.
Triển khai Đề án 279, nhằm xây dựng và phát triển đội ngũ BCVPL, TTVPL tại vùng đồng bào DTTS&MN, năm 2025 Bộ Tư pháp đang triển khai việc tổ chức khảo sát chất lượng, hiệu quả hoạt động của đội ngũ này; xây dựng các tài liệu bồi dưỡng kỹ năng PBGDPL tại vùng đồng bào DTTS&MN cho BCVPL, TTVPL, hỗ trợ 05 địa phương thuộc vùng đồng bào DTTS&MN thực hiện các hoạt động nâng cao năng lực cho đội ngũ BCVPL, TTVPL; vận hành, duy trì chuyên mục “PBGDPL vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi” trên Cổng Thông tin điện tử PBGDPL quốc gia.
Nhiều hình thức, mô hình PBGDPL được thực hiện phù hợp với nhu cầu, đặc điểm, phong tục tập quán, văn hóa truyền thống của từng dân tộc, vùng miền như: Các chương trình phát thanh bằng 13 thứ tiếng dân tộc thiểu số (Mông, Thái, Dao, Chăm, Êđê, Cơtu, Jarai, K’ho, Xơ-đăng, M’nông, Bana, Kh’mer, Tày-Nùng) trên Đài Tiếng nói Việt Nam; Tổ tuyên truyền, PBGDPL trong đồng bào dân tộc Khmer và vận động không vi phạm pháp luật”; Câu lạc bộ Phụ nữ dân tộc thiểu số với pháp luật…
- Lĩnh vực hòa giải ở cơ sở
Đến cuối tháng 12/2024, có 139.522 hòa giải viên là người dân tộc thiểu số (chiếm tỷ lệ 25,4%/ tổng số hòa giải viên trên cả nước). Đội ngũ hòa giải viên là người dân tộc thiểu số đã phát huy việc am hiểu phong tục, tập quán, ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số để thực hiện hoạt động hòa giải.
Từ thực tiễn triển khai công tác rà soát, đánh giá các văn bản liên quan đến công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo trong lĩnh vực hòa giải, phổ biến pháp luật và trợ giúp pháp lý, bài học kinh nghiệm cần rút ra là:
Thứ nhất, Công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo cần phải chủ động, kịp thời hơn nữa. Trong lĩnh vực TGPL một số người dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa không biết tiếng phổ thông, không biết chữ; trong khi đó, người làm công tác tư pháp và TGPL không biết hoặc không thông thạo các tiếng dân tộc thiểu số. Do đó, họ thường e ngại tìm đến các cơ quan nhà nước, trong đó có Trung tâm TGPL nhà nước để đề nghị được giúp đỡ.
Thứ hai, Cần có nhiều cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, ban ngành trong quá trình thực hiện chính sách phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý, hòa giải ở cơ sở có liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo, đồng bào dân tộc thiểu số, bảo đảm việc thực hiện chính sách đối với nhóm các nhóm người này được thường xuyên, hiệu quả.
Thứ ba, Công tác kiểm tra, giám sát trong thực hiện chính sách liên quan đến công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo có lúc chưa kịp thời, chưa nắm bắt kịp thời những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn để có những giải pháp phù hợp.