Trợ giúp pháp lý đồng hành cùng người dân vượt qua khó khăn sau thiên tai, dịch bệnh Hàng năm, thiên tai như mưa bão, lũ lụt, sạt lở đất, hạn hán, xâm nhập mặn… cùng với các loại dịch bệnh truyền nhiễm đã và đang diễn ra tại nhiều địa phương trên cả nước, gây thiệt hại nặng nề về người, tài sản, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, đời sống và sinh kế của người dân. Đặc biệt, trong những năm gần đây, diễn biến bất thường của thời tiết và tác động kéo dài của dịch bệnh COVID-19 đã khiến không ít hộ gia đình rơi vào hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, thậm chí mất đi nguồn thu nhập chính, nhà cửa, tư liệu sản xuất và người thân.Sau thiên tai, dịch bệnh, người dân thường phải đối mặt với hàng loạt vấn đề cấp bách như nhà ở bị hư hỏng hoặc cuốn trôi, hoa màu và vật nuôi bị thiệt hại, thiếu lương thực, nước sạch, nguy cơ bùng phát dịch bệnh, khó khăn trong tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục, việc làm. Nhiều gia đình lâm vào cảnh kiệt quệ về kinh tế, không đủ khả năng khắc phục hậu quả và ổn định cuộc sống. Trước thực tế đó, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm kịp thời hỗ trợ người dân, bảo đảm an sinh xã hội, giúp người dân sớm vượt qua khó khăn và từng bước phục hồi sản xuất, ổn định đời sống. Một trong những chính sách quan trọng là Nghị định số 20/2021/NĐ-CP ngày 15/3/2021 của Chính phủ quy định chính sách trợ giúp xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội, trong đó có các quy định về trợ giúp xã hội khẩn cấp cho người dân bị thiệt hại do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh (Điều 19, Điều 20 Nghị định 20/2021/NĐ-CP).           Bên cạnh các chính sách trợ giúp xã hội khẩn cấp, trợ giúp pháp lý cũng là một công cụ quan trọng, góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân sau thiên tai, dịch bệnh. Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, người có khó khăn về tài chính hoặc các đối tượng yếu thế khác được hưởng dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước. Trên thực tế, nhiều người dân sau thiên tai, dịch bệnh – đặc biệt là sau dịch COVID-19 – đã rơi vào hoàn cảnh nghèo hoặc cận nghèo, từ đó thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật. Thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý, người dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh được hỗ trợ kịp thời trong việc tiếp cận thông tin pháp luật, hiểu rõ các quyền và nghĩa vụ của mình, cũng như các chính sách hỗ trợ của Nhà nước để chủ động thực hiện và bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Trợ giúp pháp lý không chỉ giúp người dân tháo gỡ các vướng mắc pháp lý phát sinh, mà còn góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, hạn chế khiếu nại, khiếu kiện kéo dài, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.           Người dân có thể được trợ giúp pháp lý thông qua hình thức tư vấn pháp luật miễn phí về các chế độ, chính sách của Nhà nước liên quan đến hỗ trợ thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh. Nội dung tư vấn tập trung vào các chính sách cứu trợ khẩn cấp về lương thực, thực phẩm, nhu yếu phẩm; hỗ trợ y tế, thuốc men điều trị; hỗ trợ chi phí mai táng đối với các trường hợp có người thân tử vong; các biện pháp phòng, chống dịch bệnh nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bên cạnh đó, người dân còn được hướng dẫn làm các thủ tục hành chính như hỗ trợ làm hồ sơ, giấy tờ bị mất, hư hỏng do thiên tai, hoả hoạn; hỗ trợ xin cấp lại giấy khai sinh, chứng minh nhân dân, hộ khẩu... Bên cạnh tư vấn pháp luật, trợ giúp pháp lý còn được thực hiện thông qua hình thức đại diện ngoài tố tụng. Theo đó, người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể hỗ trợ người dân lập hồ sơ, làm đơn đề nghị hưởng trợ cấp xã hội khẩn cấp do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh; làm đơn xin miễn, giảm học phí, viện phí, tiền điện, tiền nước đối với các hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Việc hỗ trợ này giúp người dân giảm bớt gánh nặng thủ tục hành chính, bảo đảm các chính sách hỗ trợ được thực hiện đúng đối tượng, kịp thời và hiệu quả. Trong trường hợp phát sinh tranh chấp hoặc khiếu kiện, trợ giúp pháp lý còn được thực hiện thông qua việc tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Các vụ việc thường gặp bao gồm tranh chấp hợp đồng lao động bị chấm dứt do dịch bệnh, tranh chấp về bồi thường thiệt hại sau thiên tai, khiếu kiện hành chính liên quan đến việc thực hiện chính sách hỗ trợ, cứu trợ. Sự tham gia của người thực hiện trợ giúp pháp lý trong các vụ việc này không chỉ giúp người dân bảo vệ quyền lợi hợp pháp, mà còn góp phần bảo đảm tính công bằng, minh bạch trong quá trình giải quyết vụ việc của các cơ quan có thẩm quyền.           Trong thời kỳ dịch bệnh COVID-19, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ quan trọng như Nghị quyết số 68/NQ-CP ngày 01/7/2021 và Quyết định số 23/2021/QĐ-TTg ngày 07/7/2021 quy định các chính sách hỗ trợ người lao động, người sử dụng lao động và người dân gặp khó khăn do dịch bệnh như hỗ trợ tiền mặt, vay vốn, trợ cấp an sinh xã hội…., góp phần giảm bớt gánh nặng kinh tế cho người dân và hỗ trợ họ sớm ổn định cuộc sống. Mặc dù hầu hết các văn bản quy phạm pháp luật nêu trên không quy định trực tiếp về trợ giúp pháp lý cho người bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh, song trên thực tế, nhiều người dân sau thiên tai, dịch bệnh đã trở thành người nghèo, hộ cận nghèo hoặc người có khó khăn về tài chính thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Do đó, khi gặp vướng mắc trong quá trình thực hiện chính sách hỗ trợ, khi cần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp hoặc thực hiện các thủ tục hành chính, người dân hoàn toàn có quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý và được cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định của pháp luật.           Như vậy, việc thực hiện trợ giúp pháp lý cho người dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh, kể cả dịch Covid-19 không chỉ thể hiện chính sách nhân văn, bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân yếu thế, mà còn góp phần thực hiện hiệu quả mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội và phục hồi đời sống sau thiên tai, dịch bệnh. Trong thời gian tới, để phát huy hơn nữa vai trò của trợ giúp pháp lý trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh diễn biến phức tạp, cần tiếp tục tăng cường công tác truyền thông về chính sách trợ giúp pháp lý đến người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, dịch bệnh. Đồng thời, nâng cao năng lực cho đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan nhằm bảo đảm người dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh đều được tiếp cận đầy đủ, kịp thời các dịch vụ trợ giúp pháp lý của Nhà nước. Thảo Ly Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý