Các chuẩn mực pháp lý quốc tế đều thống nhất khẳng định rằng, khi quyền tự do, tính mạng và các quyền cơ bản của con người bị đặt trước nguy cơ xâm phạm trong quá trình tố tụng hình sự, quyền được tiếp cận luật sư và được trợ giúp pháp lý kịp thời, liên tục là điều kiện thiết yếu để bảo đảm công lý và xét xử công bằng. Trên thực tế, mặc dù quyền được trợ giúp pháp lý đã được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật của nhiều quốc gia, song việc bảo đảm sự hiện diện thực chất của luật sư ngay từ các giai đoạn đầu của tố tụng, đặc biệt tại cơ quan điều tra và cơ sở giam giữ, vẫn còn những hạn chế nhất định. Khoảng trống này không chỉ làm gia tăng nguy cơ vi phạm quyền con người mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tính khách quan, minh bạch và công bằng của hoạt động tố tụng hình sự.
Trong bối cảnh đó, chế định luật sư trực tại các cơ quan tiến hành tố tụng được xem là giải pháp quan trọng nhằm thể chế hóa một cách hiệu quả quyền tiếp cận luật sư và trợ giúp pháp lý theo các chuẩn mực quốc tế. Việc bố trí luật sư trực thường xuyên tại cơ quan điều tra, cơ sở tạm giữ, tạm giam và tòa án tạo điều kiện để người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, đặc biệt là những người không có khả năng thuê luật sư được tiếp cận tư vấn và đại diện pháp lý ngay khi có nhu cầu, không phụ thuộc vào khả năng tài chính hay các thủ tục hành chính phức tạp.
Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng, chế định luật sư trực còn góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, tăng cường tính tranh tụng, minh bạch và phòng ngừa oan, sai. Sự tham gia kịp thời của luật sư ngay từ giai đoạn điều tra giúp quá trình thu thập chứng cứ, hỏi cung, điều tra được thực hiện đúng quy định pháp luật, qua đó củng cố niềm tin của xã hội đối với hệ thống tư pháp và khẳng định vai trò của luật sư như một chủ thể không thể thiếu trong Nhà nước pháp quyền.
Tại Trung Quốc, trước khi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2021 được ban hành, trên cơ sở các quy định của Hiến pháp và Luật Tố tụng hình sự, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân và cơ quan Công an đã phối hợp liên ngành, thống nhất xây dựng và thí điểm cơ chế luật sư trực ban tại các cơ quan tiến hành tố tụng ở một số địa phương, tạo nền tảng thực tiễn quan trọng cho việc hình thành và hoàn thiện chế định này trong hệ thống pháp luật về trợ giúp pháp lý.
* Về phạm vi thực hiện:
Trung Quốc đã thiết lập các Trạm trợ giúp pháp lý (Trạm) tại cơ quan công an, Trung tâm thực thi pháp luật công an, Viện kiểm sát và tòa án nhân dân. Tại các Trạm này được bố trí Luật sư trợ giúp pháp lý trực ban để cung cấp miễn phí dịch vụ trợ giúp pháp lý cho các bị cáo không có điều kiện kinh tế và nghi phạm. Đồng thời, Trung Quốc cũng chú ý đến việc bảo vệ quyền và lợi ích của nạn nhân.
* Điều kiện tiêu chuẩn của Luật sư trực:
Luật sư trực do Trung tâm trợ giúp pháp lý cử đến làm nhiệm vụ hoặc do các Luật sư đến từ các Văn phòng Luật sư (cộng tác viên vì trách nhiệm cộng đồng) đảm bảo các tiêu chuẩn hành nghề của Luật sư theo quy định của pháp luật Trung Quốc.
Thông qua danh sách các tổ chức hành nghề luật sư tham gia trợ giúp pháp lý do Trung tâm trợ giúp pháp lý gửi đến, các Văn phòng Luật sư sẽ phân công Luật sư trực ban.
* Trách nhiệm của Luật sư trực:
Người trực ban thực hiện tư vấn pháp luật, thay người được trợ giúp pháp lý tiến hành các thủ tục liên quan, tiến hành các kiến nghị liên quan đến lĩnh vực pháp luật được yêu cầu trợ giúp.
* Kinh phí và thù lao đối với Luật sư trực:
Kinh phí thực hiện trực ban chủ yếu do Nhà nước chi trả, tuy nhiên, tùy từng điều kiện của các tỉnh/thành phố và cơ chế hỗ trợ về trợ giúp pháp lý của địa phương để chi trả thù lao cho Luật sư trực. Việc tính thù lao đối với Luật sư trực được tính theo từng buổi trực, trung bình từ 50-100 tệ/buổi, tương đương với 180.000 đồng – 360.000 đồng/ngày.
Đối với Luật sư do các Văn phòng luật sư cử trực, mức thù lao này có thể cao hơn (1.500.000 - 2.000.000/ngày) do nguồn kinh phí của các Văn phòng này hỗ trợ thêm cho Luật sư trực của Văn phòng.
Đến tháng 10/2020, Trung Quốc có 02 thành phố lớn là Bắc Kinh và Thượng Hải đã đạt mục tiêu 100% vụ án hình sự có sự tham gia của luật sư (Trung Quốc có 08 tỉnh, thành phố tham gia thí điểm). Tỷ lệ bào chữa của luật sư ở giai đoạn truy tố và điều tra đạt trên 40%. Do vậy, với cơ chế trực tại Tòa án và trại tạm giam, tạm giữ mang lại hiệu quả tích cực trong qúa trình thực hiện mục tiêu này.
Điều 14 của Luật trợ giúp pháp lý Trung Quốc năm 2021 quy định các tổ chức trợ giúp pháp lý có thể bố trí luật sư trực tại tòa án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân, trại tạm giam và những nơi khác để trợ giúp pháp lý cho bị can, bị cáo phạm tội không có người bào chữa. Một nhóm đặc biệt là những người dễ bị tổn thương được đề cập rõ ràng và được trao quyền sử dụng trợ giúp pháp lý miễn phí, đó là trẻ vị thành niên, người khiếm thị, khiếm thính hoặc câm, người lớn không thể nhận biết hết được hành vi của mình, người có thể bị kết án tù chung thân hoặc tử hình, bị cáo trong các vụ án tử hình đề nghị trợ giúp pháp lý, bị cáo trong các vụ án hình sự xét xử vắng mặt, các vụ án khác theo quy định của pháp luật. Trong trường hợp đó, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Công an thông báo cho cơ quan trợ giúp pháp lý cử luật sư bào chữa và có nghĩa vụ thông báo kịp thời cho công dân về quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý. Sau khi nhận được thông báo, tổ chức trợ giúp pháp lý phải cử luật sư trong thời hạn 3 ngày và thông báo cho các cơ quan tương ứng về quyết định của mình. Trường hợp nghi can, bị cáo phạm tội xin trợ giúp pháp lý như đại diện, bào chữa hình sự trực tiếp thông qua luật sư trực thì luật sư trực tiếp chuyển đơn đến tổ chức trợ giúp pháp lý trong thời hạn 24 giờ.
Đối với người có thể bị kết án tù chung thân hoặc tử hình, cũng như bị cáo trong các vụ án tử hình, tổ chức trợ giúp pháp lý phải cử luật sư có kinh nghiệm hành nghề từ 3 năm trở lên làm người bào chữa. Theo Điều 30, Luật sư trực tư vấn hoặc đại diện cho các nghi can hoặc bị cáo mà không có người bào chữa, gợi ý lựa chọn thủ tục, đơn xin sửa đổi biện pháp bắt buộc, và trình ý kiến về việc xử lý vụ việc theo quy định của pháp luật.
Từ thực tiễn triển khai tại Trung Quốc có thể thấy, chế định luật sư trực tại các cơ quan tiến hành tố tụng được xây dựng và vận hành trên cơ sở gắn chặt với hệ thống trợ giúp pháp lý nhà nước, có sự phối hợp liên ngành giữa cơ quan công an, viện kiểm sát, tòa án và tổ chức trợ giúp pháp lý. Việc bố trí luật sư trực thường xuyên tại cơ quan điều tra, cơ sở tạm giữ, tạm giam và tòa án đã góp phần bảo đảm quyền tiếp cận luật sư và trợ giúp pháp lý cho bị can, bị cáo ngay từ các giai đoạn đầu của tố tụng hình sự, nhất là đối với người không có điều kiện tài chính và các nhóm dễ bị tổn thương. Cùng với đó, các quy định cụ thể về tiêu chuẩn luật sư trực, phạm vi nhiệm vụ, cơ chế thông báo, thời hạn cử luật sư và bảo đảm kinh phí từ ngân sách nhà nước đã giúp hoạt động luật sư trực được triển khai đồng bộ, có tính ổn định và hiệu quả. Thực tiễn cho thấy, mô hình này không chỉ góp phần nâng cao tỷ lệ tham gia bào chữa của luật sư trong các vụ án hình sự, hạn chế nguy cơ oan, sai, mà còn tăng cường tính minh bạch, công bằng của hoạt động tố tụng. Kinh nghiệm của Trung Quốc là gợi mở quan trọng cho việc nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế bảo đảm sự hiện diện thực chất, kịp thời của luật sư trong tố tụng hình sự, qua đó củng cố niềm tin của xã hội đối với hệ thống tư pháp và yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền.
Thu Hiền
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý