Việc Quốc hội ban hành Luật Phòng, chống mua bán người (sửa đổi) và Luật Tư pháp cho người chưa thành niên đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam theo hướng lấy con người làm trung tâm, đặc biệt chú trọng bảo vệ các nhóm yếu thế. Trong đó, hoạt động trợ giúp pháp lý được xác định là một công cụ quan trọng nhằm bảo đảm quyền con người, quyền công dân, góp phần giúp nạn nhân của mua bán người và người chưa thành niên tiếp cận công lý một cách kịp thời, hiệu quả.
Một trong những điểm nổi bật của Luật Phòng, chống mua bán người (sửa đổi) là nhấn mạnh nguyên tắc bảo vệ nạn nhân. Theo quy định tại Điều 4, hoạt động phòng, chống mua bán người phải “tôn trọng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nạn nhân; lấy nạn nhân làm trung tâm” . Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai các biện pháp hỗ trợ, trong đó có trợ giúp pháp lý, giúp nạn nhân vượt qua rào cản pháp lý và tâm lý.
Tương tự, Luật Tư pháp cho người chưa thành niên cũng xác định rõ việc bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên là nguyên tắc xuyên suốt. Các quy định về tố tụng thân thiện, phù hợp với độ tuổi, nhận thức và tâm lý của người chưa thành niên thể hiện sự tiến bộ trong cách tiếp cận, không chỉ xử lý vi phạm mà còn hướng tới giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập xã hội.
Trong bối cảnh đó, trợ giúp pháp lý không chỉ đơn thuần là hỗ trợ về mặt pháp luật mà còn là cầu nối giúp các đối tượng yếu thế hiểu và thực hiện quyền của mình, đồng thời tạo điều kiện để họ tham gia vào các quá trình tố tụng một cách an toàn và bình đẳng.
Luật Phòng, chống mua bán người (sửa đổi) đã có những quy định cụ thể về quyền được trợ giúp pháp lý của nạn nhân. Theo Điều 37, nạn nhân và người đang trong quá trình xác định là nạn nhân được hưởng các chế độ hỗ trợ, trong đó có trợ giúp pháp lý như một quyền cơ bản . Đây là điểm mới quan trọng, bởi trước đây việc tiếp cận trợ giúp pháp lý có thể bị hạn chế do chưa xác định rõ tư cách nạn nhân.
Bên cạnh đó, Điều 41 của Luật cũng quy định rõ nội dung hỗ trợ pháp lý, bao gồm tư vấn pháp luật, hướng dẫn thủ tục hành chính và thực hiện trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý. Những quy định này giúp nạn nhân có thể tiếp cận thông tin pháp lý một cách đầy đủ, từ đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trong suốt quá trình giải quyết vụ việc.
Đặc biệt, tại Điều 61, Luật đã sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý, đưa nạn nhân mua bán người, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân và người dưới 18 tuổi đi cùng vào nhóm đối tượng được trợ giúp pháp lý. Quy định này thể hiện sự đồng bộ của hệ thống pháp luật, bảo đảm mọi đối tượng cần được bảo vệ đều có cơ hội tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí.
Đối với Luật Tư pháp cho người chưa thành niên, quyền được trợ giúp pháp lý cũng được bảo đảm xuyên suốt trong các giai đoạn tố tụng. Người chưa thành niên khi tham gia tố tụng được hỗ trợ bởi người bào chữa, trợ giúp viên pháp lý nhằm bảo đảm quyền được bảo vệ và tránh những tác động tiêu cực từ môi trường tố tụng.
Một trong những yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của hoạt động trợ giúp pháp lý là cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức. Luật Phòng, chống mua bán người (sửa đổi) đã quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan nhà nước và tổ chức có liên quan trong việc hỗ trợ nạn nhân, trong đó các trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đóng vai trò nòng cốt .
Các cơ quan công an, cơ quan lao động - thương binh và xã hội, cơ sở hỗ trợ nạn nhân và tổ chức xã hội có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ để bảo đảm việc hỗ trợ được thực hiện liên tục, không gián đoạn. Điều này giúp nạn nhân không bị “bỏ rơi” trong bất kỳ giai đoạn nào, từ khi được tiếp nhận, xác minh cho đến khi tái hòa nhập cộng đồng.
Trong khi đó, Luật Tư pháp cho người chưa thành niên cũng đặt ra yêu cầu cao về sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và các tổ chức hỗ trợ. Mô hình tố tụng thân thiện, sự tham gia của gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội là những yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm quyền lợi của người chưa thành niên được thực thi một cách toàn diện.
Để các quy định của pháp luật đi vào thực tiễn, việc nâng cao năng lực cho đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý là yêu cầu cấp thiết. Luật đã xác định rõ trách nhiệm của Nhà nước trong việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ làm công tác phòng, chống mua bán người , đồng thời đặt ra yêu cầu về chất lượng đối với những người tham gia trợ giúp pháp lý.
Trợ giúp viên pháp lý, luật sư và các cộng tác viên không chỉ cần có kiến thức pháp luật vững vàng mà còn phải được trang bị kỹ năng làm việc với nạn nhân mua bán người và người chưa thành niên - những đối tượng có đặc thù riêng về tâm lý và hoàn cảnh. Kỹ năng tư vấn, kỹ năng tham gia tố tụng, kỹ năng hỗ trợ tâm lý và giao tiếp thân thiện là những yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả trợ giúp.
Đặc biệt, đối với người chưa thành niên, việc tiếp cận và hỗ trợ cần được thực hiện theo phương pháp phù hợp với lứa tuổi, tránh gây tổn thương tâm lý và bảo đảm lợi ích tốt nhất cho các em.
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động trợ giúp pháp lý là xu hướng tất yếu. Các mô hình trợ giúp pháp lý trực tuyến, tư vấn từ xa, đường dây nóng có thể giúp mở rộng phạm vi tiếp cận dịch vụ, đặc biệt đối với người dân ở vùng sâu, vùng xa, khu vực khó khăn.
Việc số hóa thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu và tích hợp các nền tảng công nghệ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận dịch vụ một cách nhanh chóng, minh bạch. Đây cũng là giải pháp quan trọng để thực hiện mục tiêu cải cách hành chính và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.
Có thể thấy, việc triển khai hoạt động trợ giúp pháp lý theo Luật Phòng, chống mua bán người (sửa đổi) và Luật Tư pháp cho người chưa thành niên không chỉ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhóm yếu thế mà còn thể hiện rõ tính nhân văn, tiến bộ của hệ thống pháp luật Việt Nam.
Trong thời gian tới, để các quy định của pháp luật thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực thi, tăng cường nguồn lực, nâng cao chất lượng đội ngũ và đẩy mạnh phối hợp liên ngành. Đồng thời, cần chú trọng công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân, giúp họ chủ động tiếp cận và sử dụng các dịch vụ trợ giúp pháp lý khi cần thiết.
Việc bảo đảm mọi nạn nhân của mua bán người và mọi người chưa thành niên đều được tiếp cận công lý một cách công bằng, kịp thời và hiệu quả không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là thước đo của một xã hội công bằng, văn minh và phát triển bền vững.
Lê Trí Dũng
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý