Kỹ năng tư vấn pháp luật trong trợ giúp pháp lý cho người dưới 18 tuổi là một hoạt động trí tuệ, đa dạng và phức tạp. Tùy theo từng vụ việc trợ giúp pháp lý cụ thể mà người tư vấn sử dụng linh hoạt các kỹ năng một cách khéo léo, khoa học và hiệu quả.
Người dưới 18 tuổi là người đang trong quá trình phát triển cả về thể chất, tâm lý và ý thức nên cần được sự quan tâm, hỗ trợ và bảo vệ đặc biệt của gia đình và xã hội. Theo Luật Tư pháp người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, phạm nhân được trợ giúp pháp lý. Việc trợ giúp pháp lý cho những đối tượng này được thực hiện theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý và các văn bản pháp luật có liên quan. Tuy vậy, do tính đặc thù của người dưới 18 tuổi nên khi tiếp xúc và thực hiện trợ giúp pháp lý cho họ, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần có hiểu biết và kỹ năng thực hiện trợ giúp pháp lý thân thiện cho người dưới 18 tuổi.
Với người chưa thành niên, việc tạo môi trường thân thiện, gần gũi để người chưa thành niên tin tưởng, trình bày chính kiến, suy nghĩ là vô cùng quan trọng trong quá trình tư vấn pháp luật, theo đó người thực hiện trợ giúp pháp lý cần có những kỹ năng sau đây:
Về thái độ, cử chỉ
Thái độ chân thành, chia sẻ, cảm thông: Khi tiếp xúc với người chưa thành niên, người thực hiện trợ giúp pháp lý cần có thái độ chân thành, chia sẻ nhằm giúp họ có cảm giác an toàn, tin tưởng, dễ bộc lộ cảm xúc cũng như trình bày lý do dẫn đến vi phạm pháp luật hoặc cần đến tư vấn pháp luật.
Lời nói, cử chỉ: Thể hiện sự thân thiện và không có bất kỳ sự phân biệt đối xử nào trong suốt quá trình tiếp xúc, làm việc và thực hiện trợ giúp pháp lý cho đối tượng này; cần chú trọng yếu tố nhạy cảm với trẻ.
Thuyết phục mềm dẻo, kiên trì: Lắng nghe chân thành, chăm chú và ghi chép đầy đủ nội dung chính, trên cơ sở đó đặt câu hỏi, gợi ý những vấn đề để họ trình bày đúng bản chất của sự việc. Việc lắng nghe của người tư vấn giúp họ cảm thấy mình được tôn trọng và họ dễ dàng tiếp thu ý kiến của người tư vấn.
Về kỹ năng
Đặt câu hỏi đơn giản, dễ hiểu, không đặt câu hỏi phức tạp, dạng chất vấn: Quá trình tiếp xúc, tư vấn cho người chưa thành niên nên đặt những câu hỏi đơn giản, không nên đưa ra những câu hỏi trừu tượng, đa nghĩa và đặc biệt không nên đặt những câu hỏi dạng chất vấn, tranh luận, phán xét vì như thế sẽ tạo áp lực, việc tư vấn sẽ kém hiệu quả. Muốn vậy người thực hiện trợ giúp pháp lý cần tránh các hành vi như lơ đãng, tỏ thái độ xem thường câu chuyện của người cần tư vấn hay nghe đại khái, bỏ qua chi tiết cụ thể; cắt ngang lời người được trợ giúp pháp lý đang nói, giục họ kết thúc nhanh câu chuyện hoặc thường xuyên nhìn đồng hồ...
Chú ý đến thái độ, cảm xúc của người dưới 18 tuổi: Áp lực và sợ hãi có thể ảnh hưởng đến năng lực ra quyết định của một người ở độ tuổi chưa thành niên. Do đó, khi tư vấn, cần đặc biệt chú ý đến thái độ, cảm xúc của họ. Đặc biệt, đối với Trợ giúp viên pháp lý, luật sư khi tham gia trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên không chỉ tập trung nghiên cứu hồ sơ vụ án mà cần tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của các em, thấu hiểu hoàn cảnh của các em, tạo độ tin cậy để các em sẵn sàng chia sẻ, trình bày rõ diễn biến hành vi do mình gây ra hoặc hậu quả xảy ra đối với bản thân mình, đồng thời lắng nghe, thực hiện theo sự hướng dẫn của người thực hiện trợ giúp pháp lý để có thể thu thập, bổ sung thêm các chứng cứ có lợi, tạo được sự đồng thuận, thống nhất cao giữa người bào chữa với người được giúp đỡ trong quá trình tố tụng.
Soạn thảo văn bản tư vấn pháp luật: Văn bản tư vấn cho người được trợ giúp pháp lý phải ghi rõ những thông tin thiết về địa điểm, thời gian, họ tên, địa chỉ người được tư vấn. Cơ cấu của văn bản tư vấn gồm các vấn đề chính sau: Nêu rõ yêu cầu tư vấn của người được trợ giúp pháp lý; đưa ra các căn cứ pháp luật, nội dung quy định của điều luật để trả lời các yêu cầu mà người được trợ giúp pháp lý nêu ra; đưa ra các giải pháp, định hướng, hướng dẫn người được trợ giúp pháp lý xử sự và thực hiện các hành vi phù hợp quy định của pháp luật. Văn bản tư vấn pháp luật gửi đến đối tượng được trợ giúp pháp lý là người dưới 18 tuổi cần phải được soạn rõ ràng, cụ thể, dễ hiểu. Người thực hiện trợ giúp pháp lý phải chịu trách nhiệm về nội dung tư vấn.
Tuy nhiên, trong quá trình tư vấn cần lưu ý về việc bảo mật về thông tin, đặc biệt các vụ việc liên quan đến trẻ bị xâm hại tình dục, giữ kín thông tin liên quan đến trẻ nhằm bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ, trừ trường hợp cung cấp thông tin cho cơ quan, tổ chức cá nhân có thẩm quyền thực hiện nhiệm vụ xử lý đối tượng xâm hại theo quy định của pháp luật. Trong quá trình tư vấn, nếu phát hiện trẻ có các dấu hiệu như bị bạo lực, bị xâm hại tình dục, người tư vấn cần (i) ghi chép kịp thời, đầy đủ, thông tin về vụ việc; hướng dẫn và trình báo với cơ quan có thẩm quyền; (ii) chú ý hướng dẫn trẻ/người thân của trẻ đưa trẻ đi giám định pháp ý để có chứng cứ vật chất; (iii) trường hợp trẻ trong tình trạng khẩn cấp, cần phối hợp với các cơ quan, tổ chức và cá nhân liên quan thực hiện ngay các biện pháp đảm bảo an toàn tạm thời cho trẻ trước khi thực hiện các bước tiếp theo.
Tư vấn pháp luật là một trong những hoạt động đầu tiên trong trợ giúp pháp lý cho người người chưa thành niên và giúp người chưa thành niên hiểu được quy định của pháp luật là điểm quan trọng nhất của quá trình tư vấn. Để làm được điều này người thực hiện trợ giúp pháp lý phải vận dụng các kỹ năng về nghiệp vụ và tâm lý. Các kỹ năng như tra cứu tài liệu để tìm ra những quy định của pháp luật kết hợp với đó là việc nghiên cứu những đặc điểm tâm sinh lý của người chưa thành niên để quá trình tư vấn pháp luật đạt chất lượng, hiệu quả, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.
Kim Ngọc
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý