Từ trước đến nay, việc tìm hiểu pháp luật thường được coi là công việc của các chuyên gia hoặc cán bộ tư pháp. Với nhiều người dân, những văn bản pháp luật vẫn là một "mê cung" đầy thuật ngữ khó hiểu. Thực hiện Đề án “Truyền thông về quyền con người ở Việt Nam giai đoạn 2023–2028”, mục tiêu không chỉ là lan tỏa kiến thức pháp luật mà còn giúp mỗi người dân hiểu đúng các quyền con người, quyền công dân được Hiến pháp và pháp luật bảo đảm, từ đó biết cách thực hiện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Không còn những tập tài liệu giấy dày cộp, pháp luật nay hiện diện ngay trên điện thoại thông minh thông qua mã QR và các nền tảng số, góp phần thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận thông tin pháp luật, để quyền được tiếp cận thông tin và tiếp cận công lý đến gần hơn với mọi người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế và người dân ở cơ sở.
Phá bỏ rào cản "ngại đọc, ngại hỏi"
Trên thực tế, tại nhiều địa phương trên cả nước, rào cản lớn nhất khiến người dân chưa thực sự mặn mà với pháp luật không phải là sự thờ ơ, mà do các phương thức tiếp cận đã không còn phù hợp với xu thế hiện tại. Với nhịp sống bận rộn của người lao động như này nay, các hình thức truyền thống như phát loa phường vào khung giờ cố định hay phát tờ rơi, dán pano tại trụ sở, đã bộc lộ những hạn chế nhất định về hiệu quả tiếp cận.Thay vì những trang giấy dày đặc chữ hay những buổi tuyên truyền luật kéo dài trên loa phường, người dân cần những cách tiếp cận mới lạ, dễ hiểu và kích thích sự tò mò.
Trong bối cảnh triển khai Đề án "Truyền thông về quyền con người ở Việt Nam giai đoạn 2023–2028", chuyển đổi số đang mở ra phương thức mới để đưa các giá trị về quyền con người đến gần hơn với đời sống. Quyền con người không chỉ được bảo đảm bằng hệ thống pháp luật đầy đủ mà còn cần được truyền thông bằng những hình thức dễ tiếp cận, dễ hiểu và phù hợp với từng nhóm đối tượng. Khi mỗi người dân có điều kiện tiếp cận thông tin pháp luật nhanh chóng, chính xác và bình đẳng, các quyền con người, quyền công dân mới thực sự được hiện thực hóa trong cuộc sống hằng ngày.
Chuyển đổi số đã thay đổi hoàn toàn cục diện này bằng hai yếu tố cốt lõi: Tính trực quan và Tính chủ động. Thay vì phải "đọc" luật, người dân nay được "xem" luật qua những video ngắn, hình ảnh đồ họa (infographic) sinh động. Một quy trình làm thủ tục đất đai hay thừa kế nếu được trình bày bằng sơ đồ hình ảnh sẽ trở nên minh bạch và dễ hiểu hơn gấp nhiều lần. Quan trọng hơn, công nghệ giúp người dân có thể tra cứu thông tin mọi lúc, mọi nơi, ngay tại nhà, trong giờ nghỉ trưa hoặc khi cần giải quyết một vấn đề phát sinh, xóa bỏ tâm lý "ngại" phải lên cơ quan công quyền chỉ để hỏi về thủ tục.
Những mô hình hay mà hiệu quả
Hưởng ứng Đề án "Truyền thông về quyền con người ở Việt Nam giai đoạn 2023–2028", nhiều địa phương đã chủ động đổi mới phương thức truyền thông pháp luật theo hướng lấy người dân làm trung tâm. Từ nông thôn đến thành thị, các mô hình ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp phổ biến pháp luật nhanh hơn mà còn góp phần lan tỏa nhận thức về quyền con người, quyền công dân, xây dựng văn hóa tôn trọng và bảo vệ quyền trong cộng đồng.
Trước hết phải kể đến sự phổ cập của mã QR, một "cánh cửa" nhỏ nhưng mở ra kho tàng kiến thức lớn. Chỉ cần một cái quét tay nhẹ nhàng tại nhà văn hóa, bộ phận Một cửa hay thậm chí là tại các quán cà phê ven đường, điểm bưu điện văn hóa xã, cả một hệ thống mẫu đơn chuẩn, quy trình giải quyết thủ tục sẽ hiện ra ngay lập tức trên điện thoại. Không còn cảnh người dân phải hỏi đi hỏi lại cán bộ một vấn đề, không còn nỗi lo viết sai, viết nhầm hồ sơ khiến phải đi lại nhiều lần... Công nghệ đã thay thế những chồng tài liệu phủ bụi bằng một hệ thống dữ liệu luôn luôn được cập nhật mới nhất.
Mỗi mã QR không đơn thuần dẫn đến một văn bản pháp luật mà còn mở ra cơ hội để người dân hiểu rõ các quyền và nghĩa vụ của mình. Khi người dân biết mình có quyền gì, được pháp luật bảo vệ như thế nào và phải thực hiện nghĩa vụ ra sao, họ sẽ chủ động hơn trong việc tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân cũng như của gia đình.
Các nền tảng số còn góp phần đưa thông tin về quyền con người đến gần hơn với người dân thông qua ngôn ngữ gần gũi, hình thức trực quan và khả năng tương tác cao. Những nội dung tưởng như khô khan về quyền được trợ giúp pháp lý, quyền của trẻ em, quyền của người khuyết tật, quyền bình đẳng giới hay quyền tiếp cận thông tin vì thế trở nên dễ hiểu, dễ nhớ và dễ áp dụng hơn trong thực tiễn.
Bên cạnh đó, các mạng xã hội như Zalo, Facebook đã và đang trở thành sợi dây kết nối tin cậy giữa cơ quan nhà nướcvà người dân. Những nhóm cộng đồng, những trang fanpage chính thống không chỉ là nơi đăng tin hành chính, mà còn từng bước trở thành kênh trao đổi, diễn đàn giải đáp thắc mắc. Có cái gì đó rất gần gũi, rất "đời" trong những dòng tin nhắn giải đáp giữa cán bộ và bà con. Và không thể không nhắc đến bước tiến mới về trí tuệ nhân tạo (AI), các "Trợ lý ảo pháp lý". Đây chính là những người bạn đồng hành tận tâm, có thể trả lời hàng ngàn câu hỏi cùng lúc với độ chính xác cao, góp phần cung cấp thông tin nhanh chóng, thuận tiện và chính xác hơn.
Để quyền con người đến gần hơn với mọi người dân
Một trong những yêu cầu quan trọng của Đề án truyền thông về quyền con người là bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận thông tin về quyền của mình, không phân biệt nơi cư trú, điều kiện kinh tế, tuổi tác hay khả năng sử dụng công nghệ. Chuyển đổi số vì thế không thể chỉ hướng đến người trẻ hay những người thành thạo thiết bị điện tử, mà phải tạo điều kiện để người cao tuổi, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số, người dân vùng sâu, vùng xa và các nhóm yếu thế khác cũng được tiếp cận thông tin một cách bình đẳng.
Chính vì thế, yếu tố con người luôn được lồng ghép trong các giải pháp công nghệ. Chúng ta thấy bóng dáng của những đội tình nguyện, những Tổ công nghệ số cộng đồng không quản ngại khó khăn "đi từng ngõ, gõ từng nhà" để cầm tay chỉ việc. Họ hướng dẫn bà con từ cách cài một ứng dụng dịch vụ công, cách nhận diện một trang web pháp luật chính thống có đuôi ".gov.vn" đến việc cảnh báo những hình thức lừa đảo trên môi trường mạng. Chuyển đổi số bắt đầu từ những điều nhỏ bé và chân thành như thế...
Chính những hành động tưởng chừng rất giản dị ấy lại góp phần hiện thực hóa quyền được tiếp cận thông tin, quyền được tiếp cận pháp luật và quyền được thụ hưởng các dịch vụ công của người dân. Khi khoảng cách số được thu hẹp, khoảng cách trong việc thụ hưởng các quyền con người cũng từng bước được rút ngắn.
Đồng thời, sự phối hợp giữa các Bộ ngành, đặc biệt là giữa ngành Tư pháp và Thông tin & Truyền thông, đang tạo nên một "đường ray" thông suốt để đưa thông tin pháp luật đến người dân. Ngành Tư pháp giữ cái "hồn", cái "gốc" của luật sao cho đúng và chuẩn; còn ngành Thông tin & Truyền thông xây dựng hạ tầng kỹ thuật để những nội dung ấy chạy đến với dân một cách nhanh nhất, an toàn nhất. Sự bắt tay này chính là bảo chứng cho việc thông tin đến với dân phải đạt tiêu chí "đúng, đủ, sạch và sống".
Khi khoảng cách giữa văn bản luật và đời sống người dân được rút ngắn nhờ công nghệ, nhận thức của người dân sẽ tự khắc thay đổi. Pháp luật khi ấy không còn là những điều cấm đoán, không còn là những chế tài khô khan, mà thực sự trở thành điểm tựa vững chắc để mỗi công dân tự tin hơn trong công việc và cuộc sống. Một xã hội thượng tôn pháp luật sẽ không còn là mục tiêu xa vời, nếu chúng ta tiếp tục kiên trì và sáng tạo trên con đường số hóa này...
Khi khoảng cách giữa pháp luật và người dân được rút ngắn nhờ công nghệ, các quyền con người cũng không còn là những khái niệm mang tính lý luận mà trở thành những giá trị hiện hữu trong đời sống hằng ngày. Mỗi lần người dân quét một mã QR để tra cứu thủ tục, xem một video pháp luật trên mạng xã hội hay nhận được sự hỗ trợ từ một trợ lý pháp lý số, đó không chỉ là sự thuận tiện của công nghệ mà còn là minh chứng cho nỗ lực đưa quyền con người đến gần hơn với mọi người dân. Chuyển đổi số vì thế không chỉ là đổi mới phương thức truyền thông, mà còn là cầu nối để pháp luật thực sự trở thành công cụ bảo vệ quyền con người, xây dựng Nhà nước pháp quyền và củng cố niềm tin của nhân dân đối với các chính sách nhân văn của Đảng và Nhà nước./.
Đàm Linh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý