Luật Thủ đô năm 2026: Những cơ chế đặc thù, vượt trội dành cho Thủ đôNgày 23/4/2026, Quốc hội khóa XVI, Kỳ họp thứ Nhất đã thông qua Luật Thủ đô 2026 (số 02/2026/QH16) đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử phát triển của Hà Nội. Luật Thủ đô được xây dựng nhằm hoàn thiện khung pháp lý đặc thù, ổn định và có tầm nhìn dài hạn, phù hợp vị trí, vai trò và tính chất đặc biệt của Thủ đô; đồng thời tiếp tục thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng về xây dựng, phát triển và bảo vệ Thủ đô, bảo đảm sự phù hợp với Hiến pháp và các điều ước quốc tế có liên quan mà Việt Nam là thành viên.Luật Thủ đô năm 2026 gồm 9 chương, 36 Điều. Với cách tiếp cận mới trong xây dựng luật theo tinh thần của Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới và các định hướng xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi) tại Nghị quyết số 02-NQ/TW, thay vì quy định cụ thể các nội dung như tại Luật Thủ đô số 39/2024/QH15, Luật Thủ đô năm 2026 tập trung phân quyền cho Thành phố Hà Nội quyết định, tạo không gian tối đa cho sự sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thủ đô; đồng thời tăng cường yêu cầu về kiểm soát quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Trong đó, Luật có những điểm đáng chú ý sau đây: Phân quyền triệt để Luật bổ sung quy định về nguyên tắc phân quyền nhằm bảo đảm việc phân quyền được thống nhất, thông suốt và hiệu quả; gắn phân quyền với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình; bảo đảm an ninh, quốc phòng, kinh tế và phát triển bền vững, bảo vệ quyền con người và bản sắc văn hóa. Luật sửa đổi các quy định theo hướng phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền Thành phố được quy định, quyết định những nội dung thuộc thẩm quyền trong các lĩnh vực nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thành phố, như: tổ chức, bộ máy; thu, chi ngân sách, đặc biệt là các quy định tạo điều kiện thu hút nguồn lực cho Thủ đô phát triển; thực hiện quy hoạch, chỉnh trang, tái thiết đô thị; quản lý, sử dụng tài nguyên; ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo; phát triển, liên kết vùng Thủ đô; phát triển y tế, văn hóa; bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, trong đó có việc áp dụng biện pháp hành chính cấp bách phù hợp với vị trí, vai trò của Thủ đô. Ưu tiên áp dụng pháp luật Trường hợp có quy định khác nhau giữa Luật Thủ đô và luật, nghị quyết khác của Quốc hội về cùng một vấn đề thì áp dụng quy định của Luật Thủ đô, trừ trường hợp văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước ở trung ương, bao gồm cả văn bản quy định cơ chế, chính sách áp dụng cho các đối tượng, địa phương khác, ban hành sau ngày Luật Thủ đô, văn bản thi hành Luật Thủ đô có hiệu lực thi hành có quy định cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn quy định của Luật Thủ đô, văn bản thi hành Luật Thủ đô thì việc áp dụng do Hội đồng nhân dân Thành phố quyết định Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt Đơn vị hành chính thuộc Thành phố bao gồm xã, phường và đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt. Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt thuộc Thành phố do Quốc hội quyết định thành lập để thực hiện vai trò đô thị chức năng theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô; được tổ chức theo mô hình đặc thù, được áp dụng các cơ chế, chính sách vượt trội, thực hiện các chính sách mới về quản trị địa phương, thu hút đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô. HĐND và UBND Thành phố được ban hành văn bản để điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính HĐND và UBND Thành phố được ban hành văn bản để điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính đã được quy định tại văn bản của cơ quan cấp trên nhằm thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương, bảo đảm yêu cầu cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, không làm phát sinh thêm thành phần hồ sơ, điều kiện, yêu cầu hoặc kéo dài thời gian giải quyết thủ tục hành chính. Thành phố cũng được ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định biện pháp đặc thù để tổ chức, hướng dẫn thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội khác hoặc chưa có quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, bộ, cơ quan ngang bộ. Việc ban hành các văn bản này phải tuân thủ trình tự, thủ tục chặt chẽ; đồng thời bảo đảm cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình theo quy định. Thành phố được quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới Việc quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định để áp dụng tại thành phố Hà Nội phải bảo đảm các nguyên tắc: (i) Phù hợp với Hiến pháp, không trái với điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên; (ii) Không hạn chế quyền con người, quyền cơ bản của công dân, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; bảo đảm môi trường đầu tư, kinh doanh bình đẳng, cạnh tranh lành mạnh; bảo đảm công khai, minh bạch; (iii) Không phương hại đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại quốc gia; bảo đảm trật tự, an toàn xã hội; (iv) Không gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của cộng đồng, đạo đức xã hội, thuần phong, mỹ tục; không làm ảnh hưởng đến chính sách đại đoàn kết dân tộc và chính sách tôn giáo của Nhà nước; (v)Thời gian thí điểm không quá 05 năm và có thể được gia hạn không quá 05 năm. Không thực hiện thí điểm cơ chế, chính sách trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại quốc gia, tôn giáo và lĩnh vực khác liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia theo quy định của pháp luật. Bổ sung quy định về cơ chế xử lý vi phạm, cơ chế về trách nhiệm kiểm tra, thanh tra, giám sát của các cơ quan có thẩm quyền Luật quy định về cơ chế xử lý vi phạm; xác lập cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý đối với người đứng đầu, công chức, viên chức và cá nhân tham gia xây dựng, ban hành, thi hành Luật và các văn bản liên quan trong trường hợp không vụ lợi, đã thực hiện đúng quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nhưng vẫn xảy ra thiệt hại. Liên quan đến các cơ chế về trách nhiệm kiểm tra, thanh tra, giám sát của các cơ quan có thẩm quyền đi đôi với trách nhiệm giải trình của chính quyền Thành phố, Luật quy định Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan trung ương được giao trách nhiệm thường xuyên theo dõi, thanh tra, kiểm tra việc tổ chức thực hiện pháp luật nhằm bảo đảm việc phân quyền và triển khai các cơ chế, chính sách đặc thù được thực hiện đúng quy định, thống nhất với hệ thống pháp luật và không làm phương hại đến lợi ích quốc gia. Chính quyền Thành phố có trách nhiệm chủ động nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trước Nhân dân và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nhất là trong các lĩnh vực trọng yếu như: quản lý, sử dụng đất đai, triển khai dự án đầu tư, quản lý ngân sách, tài sản công và giải quyết thủ tục hành chính; các vấn đề lớn có tác động sâu rộng đến lợi ích quốc gia, quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Với Luật Thủ đô 2026, Hà Nội đang đứng trước cơ hội mới, những cơ chế đặc thù, vượt trội này sẽ tạo động lực cho Thủ đô phát triển hơn nữa trong kỷ nguyên mới./. Thanh Trang Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý