Trợ giúp viên pháp lý thuộc Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Hà Giang tham gia tố tụng bào chữa cho người được trợ giúp pháp lý tại phiên tòa sơ thẩm. (ảnh STP Hà Giang)
Hà Giang là một trong những tỉnh đi đầu trong triển khai thực hiện Chiến lược và Đề án. Để hai chính sách sớm đi vào cuộc sống, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang đã ban hành Quyết định số 1771/QĐ-UBND ngày 22/8/2011 về kế hoạch triển khai thực hiện Chiến lược phát triển TGPL trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2011 - 2015 và Quyết định số 1047/QĐ-UBND ngày 31/5/2016 về việc ban hành Kế hoạch triển khai Đề án đổi mới công tác TGPL giai đoạn 2015 - 2025 trên địa bàn tỉnh Hà Giang. Uỷ ban nhân dân tỉnh đã tổ chức triển khai các Kế hoạch, Đề án tại các hội nghị triển khai văn bản pháp luật mới, qua Hệ thống văn phòng điện tử M-Office và Hệ thống quản lý văn bản - điều hành VNPT I-Office. Việc sớm ban hành kế hoạch hoạt động, trong đó xác định rõ những nhiệm vụ trọng tâm, trọng điểm trong công tác TGPL, đã giúp TGPL tỉnh Hà Giang có những bước chuyển mình mạnh mẽ.
Trước hết, đó là việc kiện toàn tổ chức bộ máy, nâng cao năng lực, chất lượng nhân lực thực hiện TGPL. Đến nay, được sự quan tâm của lãnh đạo Uỷ ban nhân dân tỉnh, số biên chế hiện có của Trung tâm đã cơ bản đáp ứng nhiệm vụ đề ra, trong tổng số là 21 biên chế hiện có thì có 14 người là Trợ giúp viên pháp lý. Kể từ sau khi Luật TGPL năm 2017 có hiệu lực, số trợ giúp viên pháp lý của Trung tâm đã tăng cả về số lượng và chất lượng, cơ bản đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ.
Bên cạnh đó, để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, Sở Tư pháp thường xuyên cử viên chức của Trung tâm TGPL tham gia các khóa đào tạo nghề luật sư để tạo nguồn bổ nhiệm trợ giúp viên pháp lý. Chất lượng vụ việc TGPL do trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện TGPL thực hiện ngày càng được nâng cao, bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người được TGPL, 100% vụ việc tham gia tố tụng hàng năm được đánh giá đạt chất lượng trở lên. Bên cạnh đó, số lượng, tỷ lệ người thực hiện TGPL được bồi dưỡng hàng năm từ năm 2011 đến nay là 625 lượt. Số lượng lớp bồi dưỡng cho đội ngũ người thực hiện TGPL địa phương đã tổ chức từ năm 2011 đến nay là 05 lớp. Số lượng viên chức được cử tham gia bồi dưỡng phát triển nguồn trợ giúp viên pháp lý từ năm 2011 đến nay là 17 viên chức.
Thực hiện mục tiêu của Đề án là tăng cường thực hiện vụ việc TGPL, trong đó tập trung thực hiện vụ việc tham gia tố tụng, từ năm 2011 – 2024, số vụ việc tham gia tố tụng của Hà Giang đã tăng mạnh theo từng giai đoạn. Giai đoạn 2011 - 2015: Tổng số vụ việc Trung tâm TGPL thụ lý thực hiện là 8.170 vụ việc, trong đó tham gia tố tụng 166 vụ việc. Giai đoạn 2015 - 2017: Tổng số vụ việc Trung tâm TGPL thụ lý thực hiện là 2.142 vụ việc, trong đó: tham gia tố tụng 239 vụ việc. Đến giai đoạn 2018 - 2024, tổng số vụ việc Trung tâm thụ lý thực hiện là 8.570 vụ việc, trong đó tham gia tố tụng 2.808 vụ việc. Số lượng vụ việc TGPL thành công, hiệu quả từ ngày 01/01/2018 đến 31/12/2024 là 897/1.535 vụ việc, chiếm 58,4% vụ việc TGPL được đánh giá. Hằng năm, các trợ giúp viên pháp lý đều đạt và vượt chỉ tiêu vụ việc tham gia tố tụng theo chỉ tiêu vụ việc do Bộ Tư pháp ban hành.
Về đánh giá chất lượng vụ việc TGPL, Sở Tư pháp tỉnh Hà Giang xây dựng kế hoạch, tổ chức đánh giá chất lượng, hiệu quả vụ việc TGPL trên tổng số vụ việc TGPL đã thực hiện hoàn thành của Trung tâm. Kết quả đánh giá hằng năm trên 90% vụ việc TGPL được đánh giá đạt chất lượng tốt, 10% vụ việc đạt chất lượng khá, không có vụ việc không đạt chất lượng. Việc thực hiện TGPL đã tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật về TGPL và các quy định pháp luật khác có liên quan.
Việc huy động lực lượng xã hội tham gia TGPL cũng được tỉnh quan tâm, chú trọng, toàn tỉnh có 14 luật sư với 08 Văn phòng luật sư và 02 Chi nhánh Công ty luật; 03 Trung tâm tư vấn pháp luật và 06 tư vấn viên, trong đó có 04/14 luật sư ký hợp đồng thực hiện TGPL với Trung tâm TGPL nhà nước, không có tổ chức hành nghề luật sư, tổ chức tư vấn pháp luật đăng ký tham gia thực hiện TGPL. Năm 2017, Trung tâm TGPL đã ký Quy chế phối hợp với Đoàn Luật sư tỉnh về hoạt động TGPL của Luật sư.
Một trong những điểm sáng của Hà Giang là đưa truyền thông hướng về cơ sở. Giai đoạn 2011 - 2015, Trung tâm TGPL nhà nước tổ chức được 91 đợt TGPL lưu động tại 335 xã thuộc 06 huyện nghèo trong tỉnh, tại các đợt TGPL lưu động đã tư vấn được 5.060 vụ việc cho gần 7.742 lượt người nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số về các lĩnh vực pháp luật như: dân sự, hình sự, đất đai, hôn nhân gia đình, chế độ chính sách. Triển khai thực hiện Quyết định số 59/2012/QĐ-TTg: Trung tâm TGPL nhà nước tổ chức được 32 đợt TGPL lưu động tại 47 xã nghèo và 201 thôn, bản đặc biệt khó khăn thuộc các huyện, thành phố trong tỉnh, thực hiện được tổng số 1.950 vụ việc tư vấn pháp luật cho hơn 6.300 lượt người tham gia; Tổ chức được 10 đợt TGPL lưu động tại 40 xã thuộc các huyện trong tỉnh cho 1.450 lượt người tham gia. Giai đoạn 2015 - 2017, Trung tâm TGPL nhà nước tổ chức được 64 đợt truyền thông về TGPL tại 275 xã nghèo, thôn, bản đặc biệt khó khăn tại các huyện nghèo trong tỉnh cho 10.581 lượt người tham gia; đặt 460 bảng Thông tin về chính sách TGPL và người được TGPL, 230 hộp tin, 23.000 tờ thông tin, 10.000 đơn yêu cầu TGPL cho 230 xã, thôn, bản thuộc 11 huyện, thành phố trong tỉnh. Năm 2017, Trung tâm TGPL nhà nước đã lắp đặt đường dây nóng về TGPL đặt tại trụ sở, số lượng các cuộc gọi yêu cầu TGPL qua đường dây nóng tăng qua từng năm, chủ yếu là hướng dẫn về thủ tục yêu cầu TGPL. Trung tâm TGPL phối hợp với Trung tâm phát thanh truyền hình tiếng dân tộc xây dựng và phát chuyên trang, chuyên mục về TGPL bằng tiếng Việt, tiếng dân tộc thiểu số (Tày, Dao, Mông) phát trên Đài truyền thanh xã; tổ chức được 12 đợt TGPL lưu động cho người khuyết tật tại 49 xã cho 1.528 lượt người; 01 đợt TGPL lưu động tại xã Tát Ngà, huyện Mèo Vạc cho 93 lượt người.
Một buổi truyền thông về TGPL tại cơ sở do Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Hà Giang tổ chức. (ảnh: STP Hà Giang)
Giai đoạn 2018 - 2024, đã tổ chức được 15 đợt truyền thông về TGPL theo kế hoạch hằng năm của Trung tâm TGPL nhà nước tại 124 xã nghèo, thôn, bản đặc biệt khó khăn thuộc 11 huyện, thành phố trong tỉnh cho gần 6.947 lượt người tham gia; cấp phát miễn phí 29.300 đơn yêu cầu TGPL, 62.300 tờ gấp pháp luật các loại, 259 cuốn tài liệu, 259 khay đựng tài liệu và 518 bảng thông báo cho 259 xã, thôn. Tổ chức 61 đợt truyền thông về TGPL tại 353 xã nghèo, thôn, bản đặc biệt khó khăn tại các huyện trên địa bàn tỉnh cho 15.761 lượt người tham gia; Tổ chức 17 đợt truyền thông về TGPL cho người khuyết tật tại 97 xã thuộc các huyện, thành phố trên địa bàn tỉnh cho 3.495 người tham gia; Tổ chức 10 đợt truyền thông về TGPL cho người cao tuổi, người cao tuổi có khó khăn về tài chính tại 66 xã cho hơn 2.961 lượt người tham gia. Trung tâm đã triển khai được 29 đợt truyền thông về TGPL theo chương trình mục tiêu quốc gia tại 230 xã, thôn thuộc các huyện trong tỉnh cho 9.984 lượt người tham gia; tổ chức 05 lớp tập huấn điểm về kỹ năng thực hiện TGPL cho người dân tộc thiểu số, tập huấn điểm về tiếp cận TGPL đối với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cho 546 đại biểu; phát 23.400 tờ gấp pháp luật, 13.650 đơn yêu cầu TGPL.
Hiện nay, 100% vụ việc TGPL tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng của Trung tâm TGPL được cập nhật trên phần mềm Hệ thống tổ chức và hoạt động TGPL. Đội ngũ cán bộ viên chức của Trung tâm 100% có trình độ ứng dụng công nghệ thông tin cơ bản đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ về ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động TGPL.
Có thể nói, Chiến lược và Đề án đã mang đến những kết quả khá toàn diện trên các mặt công tác về TGPL của tỉnh Hà Giang. Công tác TGPL đã được ổn định, dần đi vào chiều sâu, thực chất, bảo đảm quyền lợi tốt nhất cho các đối tượng yếu thế trong các vụ án hình sự, dân sự... được người dân tin tưởng.
Bên cạnh những kết quả đạt được, trong quá trình triển khai thực hiện Chiến lược và Đề án đổi mới vẫn còn gặp những khó khăn, vướng mắc như sau: Đội ngũ nhân lực thực hiện công tác TGPL chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế, đặc biệt là ở các tỉnh miền núi có tỷ lệ người nghèo, người dân tộc thiểu số cao, điều kiện đi lại khó khăn. Cơ sở vật chất phục vụ công tác TGPL còn hạn chế, chưa đầy đủ; Nhận thức, ý thức của một bộ phận người dân về TGPL còn chưa cao, chưa hiểu rõ về quyền được TGPL của mình để yêu cầu giúp đỡ khi có nhu cầu; Số lượng luật sư ký hợp đồng với Trung tâm TGPL nhà nước chưa nhiều.
Từ thực tiễn triển khai thực hiện Chiến lược và Đề án, tỉnh Hà Giang đã có một số đề xuất, kiến nghị:
Thứ nhất, đẩy mạnh tuyên truyền chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước về TGPL đến được nhiều đối tượng trên địa bàn để nâng cao khả năng tiếp cận và thụ hưởng TGPL của người thuộc diện được TGPL khỉ có tranh chấp, vướng mắc pháp luật.
Thứ hai, tăng cường số lượng người làm việc và cơ sở vật chất cho công tác TGPL; bổ sung kinh phí, tăng định mức chi, chế độ, chính sách cho người thực hiện TGPL; bổ sung chính sách thu hút, đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ của đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, đội ngũ luật sư cộng tác viên.
Thứ ba, xây dựng cơ chế phù hợp để đánh giá chất lượng, mức độ hiệu quả của hoạt động TGPL; thường xuyên theo dõi, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện và tiến hành sơ kết, tổng kết đánh giá tình hình kết quả thực hiện công tác TGPL để có hướng chỉ đạo kịp thời, sát với thực tiễn.
Thứ tư, nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TGPL năm 2017 theo hướng mở rộng phạm vi đối tượng được TGPL, phù hợp điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước; mở rộng phạm vi án chỉ định cho người thuộc diện được TGPL bị buộc tội trong Bộ luật Tố tụng hình sự, bổ sung, mở rộng các trường hợp được TGPL tại các Công ước quốc tế.