Bạo lực gia đình không chỉ để lại những tổn thương thể chất mà còn tạo nên những vết thương tâm lý dai dẳng, ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống của nạn nhân và các thành viên trong gia đình. Trong nhiều trường hợp, nạn nhân không có đủ khả năng để tự bảo vệ quyền lợi của mình do bị hạn chế bởi nhiều yếu tố như thiếu hiểu biết pháp luật, tâm lý sợ hãi, phụ thuộc kinh tế hoặc bị người gây bạo lực kiểm soát. Chính vì vậy, trợ giúp pháp lý đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc giúp họ tiếp cận công lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, đồng thời từng bước thoát khỏi vòng xoáy bạo lực.
Ngày 14/11/2022, Quốc hội khóa XV kỳ họp thứ 4 đã thông qua Luật Phòng, chống bạo lực gia đình và Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2023, trong đó có những quy định về trợ giúp pháp lý cho người bị bạo lực gia đình thuộc diện được trợ giúp pháp lý như: quyền được trợ giúp pháp lý của người bị bạo lực gia đình tại điểm d khoản 1 Điều 9; trợ giúp pháp lý là một trong những biện pháp ngăn chặn hành vi bạo lực gia đình và bảo vệ, hỗ trợ người bị bạo lực gia đình được quy định tại điểm e khoản 1 Điều 22 và khoản 1 Điều 30; Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước và tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý được xác định là một trong những cơ sở trợ giúp phòng, chống bạo lực gia đình quy định tại điểm d khoản 2 Điều 35 và khoản 2 Điều 38… Đây là những quy định trợ giúp pháp lý lần đầu được quy định tại Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022. Theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, người bị bạo lực gia đình sẽ được trợ giúp pháp lý miễn phí nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây: Người bị bạo lực gia đình thuộc hộ nghèo; người bị bạo lực gia đình là trẻ em; người bị bạo lực gia đình là người có công với cách mạng; người bị bạo lực gia đình là người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình thuộc hộ cận nghèo hoặc được hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng theo quy định pháp luật… và các trường hợp khác theo quy định Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý.
Các quy định này đã thể hiện sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật Việt Nam, góp phần bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của nạn nhân bạo lực gia đình được tổ chức triển khai trên thực tế. Tuy nhiên, Trợ giúp pháp lý cho nạn nhân bạo lực gia đình không chỉ là một hoạt động chuyên môn thuần túy mà còn là một sứ mệnh nhân văn cao cả. Bằng sự thấu cảm, kiên nhẫn và chuyên nghiệp, người thực hiện trợ giúp pháp lý có thể giúp nạn nhân tìm lại tiếng nói, lấy lại niềm tin và khẳng định quyền được sống trong một môi trường an toàn, không bạo lực.Việc tiếp xúc, làm việc với nạn nhân bạo lực gia đình đòi hỏi người thực hiện trợ giúp pháp lý không chỉ cần vững chuyên môn mà còn phải có kỹ năng giao tiếp tốt, khả năng thấu cảm và xử lý tình huống phù hợp. Đây là một công việc đòi hỏi sự tinh tế, kiên nhẫn vớisự kết hợp hài hòa giữa chuyên môn nghiệp vụ và kỹ năng hỗ trợ tâm lý.
Những vấn đề cần lưu ý khi trợ giúp pháp lý cho nạn nhân bạo lực gia đình
Hiểu đúng về đặc điểm của nạn nhân bạo lực gia đình
Nạn nhân bạo lực gia đình có thể là bất kỳ ai trong gia đình, từ phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi đến người khuyết tật. Họ thường phải chịu đựng nhiều hình thức bạo lực khác nhau như bạo lực thể chất, tinh thần, tình dục, kinh tế hoặc bị kiểm soát hành vi một cách có hệ thống. Nhóm nạn nhân này có những đặc điểm tâm lý và hoàn cảnh riêng biệt mà người trợ giúp pháp lý cần nắm rõ.
Họ thường mang trong mình tâm lý sợ hãi, tự ti, mặc cảm và rất ngại chia sẻ về những gì mình đã trải qua. Nỗi lo lắng về việc bị trả thù hoặc bị cộng đồng kỳ thị nếu tố cáo người gây bạo lực luôn ám ảnh họ. Nhiều nạn nhân còn phụ thuộc vào người gây bạo lực về mặt kinh tế, tình cảm hoặc vì quan tâm đến tương lai của con cái. Thêm vào đó, sự thiếu hiểu biết về quyền lợi của mình cũng như các cơ chế bảo vệ pháp lý khiến họ càng thêm bất lực. Do đó, việc trợ giúp pháp lý không đơn thuần chỉ là tư vấn pháp luật hay tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng để bảo vệ họ mà còn là cả một quá trình xây dựng niềm tin, hỗ trợ tâm lý và đồng hành lâu dài cùng nạn nhân.
Xây dựng mối quan hệ tin cậy ngay từ những tiếp xúc đầu tiên
Tiếp xúc ban đầu với nạn nhân là một khâu quan trọng, quyết định hiệu quả của toàn bộ quá trình trợ giúp pháp lý sau này. Người thực hiện trợ giúp pháp lý cần thể hiện thái độ tôn trọng và không phán xét. Điều này có nghĩa là tránh những câu hỏi hoặc nhận xét có thể khiến nạn nhân cảm thấy bị đổ lỗi, chẳng hạn như "Tại sao chị không bỏ đi sớm hơn?" hay "Sao chị lại chịu đựng lâu như vậy?". Những câu hỏi kiểu này chỉ khiến nạn nhân càng thêm tự ti và khép kín.
Kỹ năng lắng nghe chủ động là vô cùng quan trọng. Hãy để nạn nhân được kể câu chuyện của họ theo cách riêng, với tốc độ riêng, không nên ngắt lời hay thúc ép họ. Đảm bảo tính bảo mật cũng là yếu tố không thể thiếu - cần giải thích rõ ràng với nạn nhân rằng mọi thông tin họ chia sẻ sẽ được giữ kín theo đúng quy định pháp luật, giúp họ yên tâm và tin tưởng để mở lòng. Việc tạo được cảm giác an toàn và tin tưởng ngay từ đầu sẽ giúp nạn nhân cởi mở hơn, từ đó cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác cho quá trình hỗ trợ pháp lý.
Những kỹ năng giao tiếp phù hợp và tinh tế
Giao tiếp với nạn nhân bạo lực gia đình đòi hỏi sự tinh tế và khả năng thấu cảm. Trước hết, cần sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu và nhẹ nhàng, tránh dùng các thuật ngữ pháp lý phức tạp có thể khiến nạn nhân bối rối. Thay vào đó, hãy giải thích bằng ngôn ngữ đời thường, ví dụ như "Chị có quyền yêu cầu cơ quan chức năng bảo vệ an toàn cho mình và các con" thay vì sử dụng những cụm từ chuyên ngành khó hiểu.
Việc thể hiện sự đồng cảm cũng rất cần thiết. Những câu nói chân thành như "Tôi rất tiếc vì chị đã phải trải qua những điều này" có thể giúp nạn nhân cảm thấy được chia sẻ, không còn cô đơn trong cuộc chiến của mình. Tuy nhiên, cần tránh tạo áp lực lên nạn nhân, đặc biệt là không nên thúc ép họ đưa ra quyết định ngay lập tức, nhất là những quyết định quan trọng và nhạy cảm như tố cáo, ly hôn hoặc rời khỏi nhà.
Nghệ thuật đặt câu hỏi đúng cách
Đặt câu hỏi là công cụ quan trọng để thu thập thông tin, nhưng nếu không khéo léo, nó có thể khiến nạn nhân căng thẳng hoặc càng khép kín hơn. Nên ưu tiên sử dụng các câu hỏi mở, cho phép nạn nhân tự do kể lại câu chuyện của mình. Ví dụ như "Chị có thể kể cho tôi nghe điều gì đã xảy ra không?" hoặc "Chị cảm thấy thế nào trong thời gian gần đây?" sẽ tốt hơn nhiều so với những câu hỏi đóng chỉ đòi hỏi câu trả lời có hoặc không.
Tuyệt đối tránh những câu hỏi mang tính chất buộc tội như "Chị có làm gì khiến anh ấy tức giận không?" vì điều này vô tình đổ lỗi cho nạn nhân về hành vi bạo lực mà họ phải chịu. Khi đặt câu hỏi, nên đi từ chung đến cụ thể, bắt đầu bằng những vấn đề tổng quát, sau đó mới dần dần đi sâu vào các chi tiết về thời gian, địa điểm, mức độ bạo lực, nhân chứng và những thông tin cần thiết khác.
Khuyến khích và động viên nạn nhân
Nhiều nạn nhân bạo lực gia đình đã mất niềm tin vào bản thân và cảm thấy vô cùng bất lực trước hoàn cảnh của mình. Người trợ giúp pháp lý cần khẳng định quyền của nạn nhân một cách rõ ràng - họ có quyền được sống an toàn, có quyền không bị bạo lực. Cần ghi nhận và trân trọng sự can đảm của họ, bởi việc tìm đến trợ giúp pháp lý đã là một bước tiến đáng quý.
Truyền tải những thông điệp tích cực cũng rất quan trọng, chẳng hạn như "Chị không đơn độc. Pháp luật và các cơ quan chức năng luôn sẵn sàng bảo vệ chị." Sự động viên đúng lúc có thể giúp nạn nhân mạnh dạn và tự tin hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của chính mình.
Hỗ trợ nạn nhân hiểu rõ quyền lợi và các lựa chọn pháp lý
Một trong những nhiệm vụ cốt lõi của trợ giúp pháp lý là giúp nạn nhân hiểu rõ các quyền và con đường pháp lý mà họ có thể lựa chọn. Điều này bao gồm quyền yêu cầu áp dụng biện pháp bảo vệ khẩn cấp, quyền trình báo cơ quan công an, quyền yêu cầu xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người gây bạo lực, quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại, cũng như quyền yêu cầu ly hôn và giành quyền nuôi con.
Tuy nhiên, thay vì áp đặt một giải pháp cụ thể, người trợ giúp pháp lý cần trình bày rõ ràng ưu và nhược điểm của từng phương án để nạn nhân có thể tự đưa ra quyết định phù hợp với hoàn cảnh và nguyện vọng của mình. Mỗi tình huống là khác nhau, và quyết định cuối cùng phải thuộc về chính nạn nhân.
Phối hợp đa ngành để hỗ trợ toàn diện
Bạo lực gia đình không chỉ đơn thuần là một vấn đề pháp lý mà còn liên quan đến nhiều khía cạnh khác như y tế, tâm lý và an sinh xã hội. Vì vậy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan và tổ chức liên quan như cơ quan công an, tòa án, cơ sở y tế, Hội Phụ nữ, Hội Bảo vệ trẻ em, cơ sở trợ giúp xã hội và nhà tạm lánh.
Người thực hiện trợ giúp pháp lý nên chủ động kết nối và giới thiệu nạn nhân đến các dịch vụ hỗ trợ phù hợp để đảm bảo họ được bảo vệ một cách toàn diện, cả về mặt pháp lý lẫn tinh thần. Sự phối hợp này sẽ tạo nên một mạng lưới an toàn vững chắc cho nạn nhân.
Đảm bảo an toàn cho nạn nhân trong suốt quá trình
An toàn của nạn nhân luôn phải được đặt lên hàng đầu trong mọi tình huống. Cần tuyệt đối không tiết lộ thông tin của nạn nhân cho người gây bạo lực, sắp xếp địa điểm làm việc kín đáo và an toàn. Người trợ giúp pháp lý cũng cần hướng dẫn nạn nhân cách liên hệ khẩn cấp khi cần thiết, đồng thời tư vấn về các biện pháp tự bảo vệ và thông tin về các nơi tạm lánh an toàn. Trong nhiều trường hợp, chỉ khi cảm thấy thực sự an toàn, nạn nhân mới có đủ dũng khí để tiếp tục theo đuổi các thủ tục pháp lý.
Tôn trọng quyết định của nạn nhân
Không phải nạn nhân nào cũng sẵn sàng tố cáo hoặc rời bỏ mối quan hệ bạo lực ngay lập tức. Người trợ giúp pháp lý cần tôn trọng quyết định của họ, dù đó chưa phải là lựa chọn tối ưu về mặt pháp lý. Không nên ép buộc hay gây áp lực lên nạn nhân mà hãy tiếp tục đồng hành, cung cấp thông tin và sẵn sàng hỗ trợ khi họ cần. Sự tôn trọng này giúp duy trì mối quan hệ tin cậy và tạo điều kiện để nạn nhân chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ trong tương lai khi họ đã sẵn sàng.
Nâng cao kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp
Làm việc với nạn nhân bạo lực gia đình đòi hỏi người trợ giúp pháp lý phải không ngừng nâng cao bản thân. Cần thường xuyên cập nhật kiến thức pháp luật để hiểu rõ những quy định mới nhất, rèn luyện kỹ năng giao tiếp, tư vấn và xử lý các tình huống phức tạp. Đặc biệt, cần giữ vững đạo đức nghề nghiệp, tuyệt đối không lợi dụng hoàn cảnh khó khăn của nạn nhân. Người thực hiện trợ giúp pháp lý cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản như tôn trọng nạn nhân, bảo mật thông tin, hành xử phù hợp và luôn đặt lợi ích của người được trợ giúp lên hàng đầu.
Có thể nói, mỗi vụ việc trợ giúp pháp lý cho nạn nhân bạo lực gia đình được giải quyết không chỉ góp phần bảo vệ một cá nhân mà còn lan tỏa thông điệp mạnh mẽ rằng bạo lực gia đình là hành vi không thể chấp nhận được trong bất kỳ hoàn cảnh nào, và nạn nhân luôn có quyền được pháp luật bảo vệ. Đây chính là ý nghĩa sâu sắc của công tác trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực này.
Thanh Hà