Tại Mỹ, quyền có luật sư bào chữa là quyền Hiến định. Trong tố tụng dân sự, không bắt buộc có sự tham gia của luật sư. Do đó, trong tố tụng hình sự, bất cứ người nào không có khả năng thuê luật sư thìNnhà nước có trách nhiệm cử luật sư bảo vệ. Do đó, Nhà nước thành lập hệ thống các Văn phòng luật sư công (Public Defender Office) cấp liên bang và tiểu bang để cung cấp dịch vụ bào chữa công cho người nghèo, người không đủ khả năng thuê luật sư trong các phiên tòa hình sự. Trong lĩnh vực dân sự, việc cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý do các tổ chức được lựa chọn thực hiện. Tổng công ty trợ giúp pháp lý là một tổ chức nhận tiền từ ngân sách nhà nước và điều phối kinh phí cho các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực dân sự.
Tổng công ty trợ giúp pháp lý (LSC) được thành lập năm 1974, hoạt động với tư cách một tổ chức độc lập, phi lợi nhuận nhằm tăng cường sự tiếp cận công bằng, công lý và cung cấp tài trợ để người dân Mỹ có thu nhập thấp được hưởng sự hỗ trợ về pháp lý với chất lượng cao. Hoạt động của LSC dựa theo nguyên tắc quy định tại Đạo luật LSC do Hạ viện Mỹ thông qua năm 1974.
LSC không thực hiện trực tiếp với khách hàng mà chỉ thực hiện tài trợ về kinh phí thực hiện TGPL cho các tổ chức TGPL trên toàn nước Mỹ. LSC có Ban Điều hành quản lý. Ban điều hành gồm 11 thành viên do Tổng thống chỉ định và được Thượng viện phê chuẩn, trong số này tối đa có 6 người thuộc 1 Đảng. Các thành viên là những người lưỡng đảng, hoạt động trên cơ sở tình nguyện, không được trả lương. Các thành viên Ban Điều hành làm việc theo nhiệm kỳ 3 năm nhưng sẽ giữ vị trí của họ cho đến khi Ban điều hành mới được thành lập sau mỗi nhiệm kỳ, danh sách Ban điều hành được Thượng nghị viện xác nhận. Chủ tịch Ban điều hành do các thành viên lựa chọn, không do Tổng thống lựa chọn. Ban điều hành đồng thời chỉ định Tổng Giám đốc cho LSC và các nhân viên cốt cán của Tổng công ty. Ban điều hành LSC giám sát chung đối với LSC, xây dựng các chính sách của Ban, tuyên truyền phổ biến về các nguyên tắc, quy định và hướng dẫn chỉ đạo LSC cũng như các các đối tác sử dụng kinh phí của LSC để thực hiện TGPL. Ban Điều hành cũng là người xây dựng và trình dự thảo ngân sách trực tiếp để trình Hạ viện. Mỗi năm, Ban điều hành họp ít nhất 4 lần, mỗi lần họp trong vòng 1 hoặc 2 ngày, tuy nhiên vẫn có thể tổ chức họp nhiều hơn nếu thấy cần thiết. LSC có Ban kiểm tra với các luật sư và kế toán.
Các vụ việc TGPL chủ yếu là các vụ việc liên quan đến gia đình như giám hộ trẻ em, trợ cấp nuôi dưỡng, ly hôn (chiếm 35% vụ việc); các vụ việc liên quan đến nhà cửa và thu hồi tài sản.
Trên cơ sở đơn đề nghị cấp kinh phí tới LSC, LSC xem xét và đưa ra các tiêu chí lựa chọn trên cơ sở chất lượng TGPL như chất lượng luật sư của tổ chức TGPL, điều kiện tài chính và kinh nghiệm hoạt động của các tổ chức đó. LSC có Bộ tiêu chí đánh giá để thực hiện đánh giá các đơn đề nghị do các tổ chức TGPL gửi đến xin tài trợ kinh phí. LSC căn cứ vào đơn đề nghị và các tài liệu phụ trợ để quyết định tổ chức nhận tài trợ và Tổng giám đốc LSC quyết định tài trợ trong vòng 3 hoặc 5 năm. Tùy thuộc vào số tiền hàng năm do Quốc hội phê chuẩn, LSC quyết định mức cấp cụ thể cho các tổ chức TGPL.
1. Thủ tục lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ:
Những tổ chức (ứng viên) muốn nhận kinh phí từ LSC sẽ gửi thư đăng ký đến LSC theo hình thức trực tuyến. Khi nhận được thư của các ứng viên LSC sẽ trả lời khẳng định nhận được và yêu cầu nộp đề xuất tài trợ kinh phí. Những đề xuất không hoàn chỉnh hoặc không phù hợp sẽ bị từ chối. Đối với đề xuất có nội dung cơ bản hoàn chỉnh nhưng cần điều chỉnh thì LSC thông báo cho ứng viên yêu cầu điều chỉnh. Ứng viên có 7 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu hoàn thiện để hoàn chỉnh đề xuất. Những ứng viên không hoàn thiện đề xuất trong thời hạn quy định thì sẽ không đáp ứng yêu cầu nhận tài trợ. Khi nhận được đề xuất thì LSC cử cán bộ kiểm tra đề xuất. Đối với những khu vực mà có một ứng viên thì cán bộ của LSC kiểm tra đề xuất và đề nghị kinh phí hỗ trợ. Ngoài ra, LSC có thể thuê nhân viên bên ngoài đánh giá, kiểm tra đề xuất. Đối với những khu vực có nhiều hơn một ứng viên đủ điều kiện thì LSC thành lập một nhóm đánh giá viên độc lập để đánh giá. Nhóm đánh giá sẽ đánh giá các đề xuất tài trợ và đưa ra đề xuất, đề nghị đối với LSC. Ngoài ra, LSC cũng có đội ngũ nhân viên để xem xét các đề xuất này. Khi quyết định tài trợ, Tổng giám đốc LSC xem xét đề xuất của đánh giá viên độc lập và của nhân viên LSC. LSC cũng có thể kiểm tra trực tiếp các ứng viên để ra quyết định tài trợ cuối cùng.
2. Tiêu chí lựa chọn các ứng viên
Khi tiến hành lựa chọn ứng viên, LSC căn cứ vào các tiêu chí sau:
- Ứng viên có hiểu đầy đủ về nhu cầu TGPL cấp thiết của khách hàng ở khu vực không?
- Chất lượng, tính khả thi và hiệu quả sử dụng kinh phí của ứng viên;
- Chính sách của ứng viên có đáp ứng hoặc sẽ đáp ứng được tất cả các yêu cầu của Luật LSC, các hướng dẫn và tất cả các văn bản pháp luật liên quan;
- Năng lực của ứng viên có phù hợp với tất cả các quy định của Luật LSC, các quy tắc, hướng dẫn cũng như quy tắc đạo đức và các quy định pháp luật được áp dụng;
- Uy tín của người đứng đầu và cán bộ chủ chốt của tổ chức;
- Hiểu biết của ứng viên về hệ thống cung cấp dịch vụ TGPL ở bang và sự sẵn sàng phối hợp với các nhà cung cấp dịch vụ khác để bảo đảm thực hiện TGPL cho khách hàng;
- Năng lực huy động các nguồn tài trợ ngoài ngân sách của LSC;
- Năng lực bảo đảm tính liên tục khi thực hiện TGPL cho khách hàng;
- Ứng viên không có mâu thuẫn về quyền lợi với cộng đồng khách hàng và tập trung nguồn lực để giải quyết mâu thuẫn đó.
3. Đánh giá chất lượng vụ việc TGPL
LSC có nhiều cách để đánh giá hoạt động của các nhà cung cấp dịch vụ TGPL. Một trong những cách đánh giá chính là đánh giá tại chỗ hiệu quả hoạt động của từng nhà cung cấp. Tùy vào mức độ tài trợ, việc đánh giá có thể do 2 hoặc 4 nhân viên của LSC thực hiện trong khoảng thời gian từ 3 đến 5 ngày. Việc đánh giá được thực hiện thông qua các cuộc làm việc trực tiếp. Thành viên của đoàn đánh giá sẽ phỏng vấn cán bộ quản lý của cơ quan thụ hưởng trợ cấp (được LSC lựa chọn), cán bộ hành chính, người tham gia tư vấn vụ việc, các thành viên ban điều hành, nhân viên các cơ quan dịch vụ xã hội và cộng đồng, lãnh đạo Liên đoàn luật sư, thành viên các Liên đoàn luật sư tư, Thẩm phán. Kết thúc chương trình đánh giá tại chỗ, người tiến hành đánh giá phải đưa ra những báo cáo ban đầu. Sau khi kết thúc đánh giá tại chỗ, nhà cung cấp dịch vụ được lựa chọn sẽ nhận được bản đánh giá chính thức. Các báo cáo đánh giá này có thể yêu cầu nhà cung cấp dịch vụ phải tiến hành những bước đi cụ thể nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của mình và phải tiếp tục báo cáo cho LSC. Thông thường mỗi năm LSC sẽ tổ chức từ 12-15 đoàn đánh giá tại chỗ.
Bên cạnh hình thức đánh giá tại chỗ, để có thể đánh giá sâu hơn về năng lực của người cung cấp dịch vụ TGPL, LSC còn tổ chức các hình thức đánh giá khác để đánh giá về một mối quan tâm cụ thể của LSC, để đo mức độ tiến bộ đối với một vấn đề cụ thể nào đó đã được nêu trong lần đánh giá tại chỗ trước đó hoặc để đánh giá tính hiệu quả trong hoạt động của nhà cung cấp dịch vụ khi vùng dịch vụ được mở rộng. Hơn nữa, để giúp các nhà cung cấp dịch vụ nâng cao chất lượng hoạt động, LSC cũng cung cấp các trợ giúp kỹ thuật tại chỗ. Trong những năm gần đây, các nhà cung cấp dịch vụ thường yêu cầu LSC hỗ trợ họ để khách hàng có thể tiếp cận dễ dàng hơn đến dịch vụ của các nhà cung cấp, ví dụ như việc sử dụng các đường dây điện thoại, thiết bị mạng. Hàng năm, LSC thường tổ chức khoảng 25 loại hình đánh giá hay hỗ trợ kỹ thuật kiểu này.
Một biện pháp khác để LSC đánh giá hoạt động của các nhà cung cấp dịch vụ là đưa ra các điều kiện để được nhận tài trợ của LSC. Mặc dù việc quyết định cho nhận tài trợ được thực hiện định kỳ 3 năm 1 lần như đã nói ở trên, song LSC cũng có thể rút ngắn thời gian trợ cấp nếu nhà cung cấp không giải quyết xong những vấn đề tồn đọng mà LSC đã khuyến cáo. Mọi khoản tài trợ đều phải xác nhận lại hàng năm. Trong quá trình tài trợ, LSC có thể đặt ra những điều kiện đặc biệt mà nhà cung cấp dịch vụ phải tuân thủ như yêu cầu bổ sung dịch vụ khi mở rộng phạm vi phục vụ, tiến hành những hoạt động cụ thể để giải quyết những vấn đề phát sinh, báo cáo định kỳ đối với việc khắc phục một vấn đề nào đó… LSC cũng thường đưa ra những hướng dẫn cụ thể cho hoạt động của các nhà cung cấp dịch vụ TGPL khi tham gia chương trình do LSC tài trợ.
Phan Thu Hà
Trưởng phòng Quản lý Trợ giúp pháp lý, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý