Luật Tư pháp người chưa thành niên (Luật số 59/2024/QH15), có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, thiết lập một hệ thống các chính sách ưu đãi và bảo vệ đặc thù nhằm hướng đến đối tượng là người chưa thành niên (người dưới 18 tuổi) có liên quan đến các hoạt động tư pháp hình sự với mục tiêu giáo dục, phục hồi thay vì trừng phạt. Trong lộ trình triển khai Luật Tư pháp người chưa thành niên, hoạt động trợ giúp pháp lý đã thể hiện rõ chính sách nhân văn của nhà nước thông qua các hình thức trợ giúp pháp lý (tư vấn, đại diện ngoài tố tụng, tham gia tố tụng) đang trở thành mắt xích quan trọng giúp những mầm xanh lầm lỡ tìm lại nẻo thiện.
(Ảnh minh họa)
Khác với người trưởng thành, người chưa thành niên khi đối mặt với vòng lao lý thường rơi vào trạng thái hoảng loạn và thiếu kiến thức tự bảo vệ một phần là do các em đang trong giai đoạn phát triển và hoàn thiện tích cách và con người, vì vậy nhận thức về mọi mặt còn hạn chế. Chính vì vậy, sự vào cuộc kịp thời của công tác trợ giúp pháp lý đóng vai trò là “người dẫn đường” thông qua các hoạt động: Cử người thực hiện trợ giúp pháp lý thông qua hoạt động phân công luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý giàu kinh nghiệm tâm lý trẻ em. Trợ giúp viên pháp lý là những viên chức nhà nước không chỉ có kiến thức về mặt chuyên môn, có kỹ năng giải quyết các vụ việc mà biết lắng nghe để hiểu rõ người được trợ giúp pháp lý, tìm các nguyên nhân sâu xa dẫn đến hành vi vi phạm, từ đó định hướng cách thức thực hiện trợ giúp pháp lý. Hiện nay, hình ảnh Trợ giúp viên pháp lý, Luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý ngồi trò chuyện thân tình cùng các em trong không gian "tư pháp thân thiện" đã dần trở nên phổ biến.
Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên, hoạt động TGPL hiện nay không còn là sự hỗ trợ thụ động mà là yêu cầu bắt buộc từ việc tiếp cận sớm ngay từ khi bị tạm giữ hoặc triệu tập, người chưa thành niên phải được thông tin, giải thích về quyền được trợ giúp pháp lý. Bên cạnh đó, mọi trẻ em (không phân biệt hoàn cảnh kinh tế) đều thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí khi tham gia tố tụng. Người thực hiện trợ giúp pháp lý có trách nhiệm chủ động thu thập chứng cứ về nhân thân, hoàn cảnh gia đình để thuyết phục cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng (như giáo dục tại xã, phường).
Trong thời gian qua, các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đã tập trung thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý, trong đó có vụ việc cho người chưa thành niên. Theo thống kê, năm 2025, các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đã thực hiện 12.323 vụ việc trợ giúp pháp lý cho người bị buộc tội từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, 144 vụ việc trợ giúp pháp lý cho người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là bị hại trong vụ án hình sự có khó khăn về tài chính.. Nhiều vụ việc tham gia tố tụng do người thực hiện trợ giúp pháp lý thực hiện thành công, hiệu quả giúp người chưa thành niên thuộc diện được trợ giúp pháp lý được tuyên mức án nhẹ hơn hoặc chuyển đổi tội danh hay thay đổi khung hình phạt thấp hơn so với mức đề nghị trong cáo trạng của Viện kiểm sát nhân dân, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ. Minh chứng điển hình là việc trợ giúp pháp lý cho người bị buộc từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi (Gia Huy) trong vụ án “Cố ý gây thương tích” tại tỉnh Khánh Hòa do Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Khánh Hòa thực hiện năm 2024 khi Viện Kiểm sát đề nghị mức án 02 năm đến 02 năm 06 tháng tù thì đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý đã nghiên cứu, lập luận và đề nghị mức án thấp hơn mức án mà đại diện Viện kiểm sát đề nghị được Hội đồng xét xử chấp thuận đề nghị của Trợ giúp viên pháp lý theo hướng có lợi cho bị cáo là người được TGPL (01 năm 10 tháng tù). Bên cạnh những kết quả nêu trên, công tác trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên theo Luật Tư pháp người chưa thành niên còn một số khó khăn như sau:
Thứ nhất, việc thông báo, giải thích về quyền được TGPL cho người chưa thành niên theo quy định của pháp luật trong một số trường hợp chưa đạt hiệu quả. Một số cơ quan, tổ chức có chức năng, nhiệm vụ tiếp nhận, xử lý, giải quyết các vụ việc có liên quan đến công dân chưa chú trọng giải thích hoặc ít giới thiệu người thuộc diện TGPL đến Trung tâm TGPL nhà nước.
Thứ hai, vấn đề rào cản tâm lý và sự bất hợp tác: Khi gặp vấn đề pháp lý, người chưa thành niên thường sợ hãi, hoảng loạn hoặc mặc cảm nên đóng kín lòng, hoang mang và mất định hướng dẫn đến việc cung cấp thông tin sai lệch hoặc im lặng do tâm lý lo sợ hoặc không dám tin tưởng ai gây khó khăn cho người thực hiện trợ giúp pháp lý trong việc xây dựng phương án bảo vệ/bào chữa. Vì vậy, trong hoàn cảnh này, nếu người thực hiện trợ giúp pháp lý không có những kỹ năng khéo léo, linh hoạt sẽ khó khăn trong việc tìm hiểu bản chất thật sự của vụ việc và ảnh hưởng đến chất lượng trợ giúp pháp lý.
Thứ ba, kỹ năng chuyên môn đặc thù: Hiện nay, đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý có kinh nghiệm, kỹ năng chuyên môn về pháp luật, nhưng không phải người thực hiện trợ giúp pháp lý nào cũng có nhiều kinh nghiệm, kiến thức về tâm lý học, đặc biệt là tâm sinh lý của lứa tuổi trẻ vị thành niên. Vì vậy, trong quá trình thực hiện trợ giúp pháp lý, một số người thực hiện trợ giúp pháp lý chưa lựa chọn được cách giao tiếp phù hợp dẫn đến việc chưa tạo được sự tin tưởng với người chưa thành niên.
Như vậy, việc thực hiện trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên theo Luật Tư pháp người chưa thành niên không chỉ là hỗ trợ về luật pháp mà còn là một hành trình nhân văn nhằm bảo vệ tương lai của các em. Người thực hiện trợ giúp pháp lý đóng vai trò là "người đồng hành" chuyên biệt, chủ động tiếp cận sớm để đảm bảo các em được đối xử trong môi trường tư pháp thân thiện, , trợ giúp pháp lý trở thành "lá chắn" vững chắc, đảm bảo mọi quyết định tư pháp đều vì lợi ích tốt nhất và quyền được làm lại cuộc đời của người chưa thành niên.
Thanh Nga
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý