Ngày 30/11/2024, Quốc hội Khóa XV đã thông qua Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2026. Luật được ban hành để thể chế hóa chủ trương của Đảng, đồng thời đảm bảo sự phù hợp với yêu cầu của Liên Hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên, thể hiện sự nhân văn và quan tâm đối với người chưa thành niên.
Luật được xây dựng xuất phát từ mục đích nhằm hoàn thiện quy định pháp luật đối với người chưa thành niên, từ đó thể hiện tính nhân văn của Đảng, nhà nước đối với người chưa thành niên phạm tội; đề cao vai trò giáo dục, giúp đỡ người chưa thành niên phạm tội, thay đổi nhận thức, hành vi để tự cải tạo bản thân thông qua việc xử lý chuyển hướng, giảm thiểu việc áp dụng hình phạt; bảo đảm các quyền cơ bản của người chưa thành niên trong điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng; phát huy sự vào cuộc, hỗ trợ của gia đình, cơ quan, tổ chức có liên quan cùng chung tay giáo dục, cảm hóa.
Để bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên, Luật quy định các 16 nguyên tắc cơ bản như sau: (1) Bảo đảm lợi ích tốt nhất; (2) Bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện; (3) Đối xử bình đẳng; (4) Quyền được thông tin đầy đủ¸ kịp thời; (5) Bảo đảm quyền có người đại diện; (6) Giải quyết nhanh chóng, kịp thời; (7) Ưu tiên áp dụng xử lý chuyển hướng; (8) Áp dụng hình phạt; (9) Bảo đảm giữ bí mật cá nhân; (10) Quyền bào chữa, quyền được trợ giúp pháp lý, phiên dịch; (11) Hạn chế tối đa việc áp dụng biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; (12) Chuyên môn hóa trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên; (13) Bảo đảm và tôn trọng quyền tham gia, trình bày ý kiến; (14) Bảo đảm hiệu lực của quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; (15) Bảo đảm việc thi hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng và thi hành án phạt tù phù hợp; (16) Bảo đảm việc tái hòa nhập cộng đồng.
Việc áp dụng hình phạt với người chưa thành niên phạm tội chỉ được xem là giải pháp cuối cùng, vì vậy việc xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội đã quy định cụ thể mục đích, nguyên tắc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại Điều 34, 35 như sau:
Về mục đích áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng (Điều 34): Xử lý kịp thời và hiệu quả đối với người chưa thành niên; giúp người chưa thành niên thay đổi nhận thức, nhận biết, sửa chữa sai lầm đã gây ra, tự rèn luyện khắc phục, ngăn ngừa nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội và giáo dục họ trở thành công dân có ích cho xã hội; đẩy mạnh việc hòa giải giữa người chưa thành niên và bị hại bị ảnh hưởng bởi hành vi phạm tội của người chưa thành niên; nâng cao trách nhiệm của gia đình và cộng đồng tham gia trực tiếp vào hoạt động xử lý chuyển hướng; hạn chế tác động tiêu cực của thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên; ngăn ngừa người chưa thành niên phạm tội mới, tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng.
Nguyên tắc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng (Điều 35):
1. Việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên phạm tội và sự an toàn của bị hại, cộng đồng.
2. Việc lựa chọn biện pháp xử lý chuyển hướng áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội phải phù hợp với hoàn cảnh, độ tuổi, đặc điểm tâm sinh lý của họ.
3. Người chưa thành niên phạm tội có thể bị áp dụng một hoặc nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Biện pháp xử lý chuyển hướng (quy định từ khoản 6 đến khoản 11 Điều 36 của Luật như: Hạn chế khung giờ đi lại; cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; tham gia chương trình học tập, dạy nghề; tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; thực hiện công việc phục vụ cộng đồng) phải áp dụng đồng thời với một hoặc nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng như: Khiển trách; xin lỗi bị hại; bồi thường thiệt hại; giáo dục tại xã, phường, thị trấn; quản thúc tại gia đình (quy định tại các khoản 1, 2, 3, 4 và 5 Điều 36 của Luật này).
Trường hợp người chưa thành niên phạm tội bị áp dụng nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng khác nhau nhưng cùng phải thực hiện nghĩa vụ: Tuân thủ pháp luật, chấp hành nội quy, quy chế của nơi cư trú, học tập, làm việc; chịu sự giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền trong thời gian chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; báo cáo tình hình chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng khi được yêu cầu; trình diện cơ quan có thẩm quyền khi được yêu cầu trong thời gian chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng (quy định tại các điểm b, c, d và đ khoản 2 Điều 23 của Luật này) thì thời gian thực hiện nghĩa vụ không vượt quá mức thời hạn cao nhất quy định đối với biện pháp được áp dụng.
4. Không áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đồng thời với các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng.
5. Không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu tại thời điểm xem xét người phạm tội đã đủ 18 tuổi.
Các trường hợp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng (Điều 37): Người chưa thành niên phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, nếu không thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự thì có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng:
1. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 38 của Luật này (1: phạm tội rất nghiêm trọng về một trong các tội sau đây: Tội giết người, Tội hiếp dâm, Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, Tội sản xuất trái phép chất ma túy; Phạm tội rất nghiêm trọng 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự; Phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự; 2: Người chưa thành niên đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phạm tội mới).
2. Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý, phạm tội nghiêm trọng hoặc phạm tội ít nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 38 của Luật này (Phạm tội nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội hiếp dâm, Tội sản xuất trái phép chất ma túy, Tội tàng trữ trái phép chất ma túy, Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội vận chuyển trái phép chất ma túy, Tội chiếm đoạt chất ma túy. Tái phạm, tái phạm nguy hiểm; phạm tội nghiêm trọng do cố ý 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội nghiêm trọng do cố ý theo quy định của Bộ luật Hình sự; phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự; người chưa thành niên đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phạm tội mới).
3. Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án.
Các trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng (Điều 38):
1. Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây (trừ trường hợp người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án):
a) Phạm tội rất nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội giết người, Tội hiếp dâm, Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, Tội sản xuất trái phép chất ma túy;
b) Phạm tội rất nghiêm trọng 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự;
c) Phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự.
2. Người chưa thành niên từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây (trừ trường hợp người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án):
a) Phạm tội nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội hiếp dâm, Tội sản xuất trái phép chất ma túy, Tội tàng trữ trái phép chất ma túy, Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội vận chuyển trái phép chất ma túy, Tội chiếm đoạt chất ma túy;
b) Tái phạm, tái phạm nguy hiểm;
c) Phạm tội nghiêm trọng do cố ý 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội nghiêm trọng do cố ý theo quy định của Bộ luật Hình sự;
d) Phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự.
3. Người chưa thành niên đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phạm tội mới.
Như vậy, căn cứ vào các quy định nêu trên cho thấy Luật đã quy định chặt chẽ căn cứ áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, phù hợp với người chưa thành niên, đây được xem là giải pháp bảo vệ và bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên./.
Hồng Sen
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý