Nâng cao hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh chóng, người cao tuổi ngày càng đối diện nhiều rủi ro pháp lý liên quan đến đất đai, thừa kế, bạo lực gia đình, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tiếp cận chính sách an sinh xã hội và tham gia tố tụng. Tuy nhiên, do hạn chế về sức khỏe, điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận thông tin và tâm lý e ngại tranh chấp, nhiều người cao tuổi gặp khó khăn trong việc tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Trước yêu cầu đó, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) và trợ giúp pháp lý (TGPL) cho người cao tuổi đã được Bộ Tư pháp, các bộ, ngành và địa phương quan tâm triển khai với nhiều giải pháp đồng bộ. Giai đoạn 2022- 2025 ghi nhận nhiều kết quả tích cực trong việc bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật và quyền được TGPL của người cao tuổi, đặc biệt là người cao tuổi có khó khăn về tài chính.Hoàn thiện cơ chế, chính sách trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 xác định người cao tuổi thuộc diện được TGPL trong nhiều trường hợp, đặc biệt là người cao tuổi có khó khăn về tài chính như người thuộc hộ cận nghèo hoặc đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng. Ngoài ra, người cao tuổi thuộc các nhóm đối tượng khác theo Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý như người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng đặc biệt khó khăn, người khuyết tật có khó khăn về tài chính… cũng được bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ TGPL miễn phí. Ngày 21/12/2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2156/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về người cao tuổi giai đoạn 2021–2030. Trong đó, mục tiêu quan trọng được đặt ra là bảo đảm ít nhất 80% người cao tuổi có khó khăn về tài chính, bị bạo lực, bạo hành được cung cấp dịch vụ TGPL khi có nhu cầu trong giai đoạn 2022 - 2025. Để triển khai thực hiện, Bộ Tư pháp đã ban hành Quyết định số 1334/QĐ-BTP ngày 10/6/2022 về Kế hoạch triển khai thực hiện chính sách TGPL cho người cao tuổi, người cao tuổi có khó khăn về tài chính giai đoạn 2022–2030. Trên cơ sở đó, hầu hết các địa phương đã xây dựng kế hoạch và tổ chức triển khai phù hợp với điều kiện thực tiễn. Các Trung tâm TGPL nhà nước tiếp tục tăng cường phối hợp với Hội Người cao tuổi, Hội Liên hiệp phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Luật sư và chính quyền cơ sở nhằm phát hiện, giới thiệu và hỗ trợ người cao tuổi tiếp cận dịch vụ TGPL. Việc phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước với các tổ chức xã hội đã góp phần mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý cho người cao tuổi tại cộng đồng.  Đẩy mạnh truyền thông và phổ biến quyền được trợ giúp pháp lý Công tác truyền thông về quyền được TGPL cho người cao tuổi tiếp tục được triển khai bằng nhiều hình thức đa dạng. Bộ Tư pháp và các địa phương đã lồng ghép nội dung tuyên truyền pháp luật và TGPL trong các chương trình PBGDPL, hòa giải ở cơ sở và hoạt động của Hội Người cao tuổi. Các cổng thông tin điện tử của Bộ Tư pháp, Cổng Thông tin PBGDPL quốc gia và Trang thông tin điện tử TGPL Việt Nam thường xuyên đăng tải tin bài, tài liệu giới thiệu pháp luật, thông tin về quyền được TGPL, địa chỉ các Trung tâm TGPL nhà nước và đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý. Nhiều hoạt động truyền thông được thực hiện thông qua phát sóng trên VOV, VTV, xây dựng phóng sự, phim diễn án, truyền thông điểm tại cơ sở, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tại địa phương, các Trung tâm TGPL phối hợp với cơ quan báo chí, đài phát thanh, truyền hình và chính quyền cơ sở tổ chức truyền thông trực tiếp, cấp phát tờ gấp pháp luật, lắp đặt bảng thông tin và hộp tin TGPL tại cơ sở. Một điểm đáng chú ý là việc phát huy vai trò của người cao tuổi trong hoạt động hòa giải ở cơ sở. Năm 2023, Hội thi Hòa giải viên giỏi toàn quốc lần thứ IV đã ghi nhận sự tham gia tích cực của nhiều hòa giải viên là người cao tuổi với kiến thức pháp luật và kinh nghiệm thực tiễn phong phú. Thông qua các hoạt động truyền thông, nhận thức của người dân và cơ quan, tổ chức về quyền được TGPL của người cao tuổi từng bước được nâng lên, góp phần bảo đảm quyền con người và quyền công dân đối với nhóm yếu thế. Kết quả thực hiện trợ giúp pháp lý cho người cao tuổi Giai đoạn 2022 - 2025, các Trung tâm TGPL nhà nước trên cả nước đã thực hiện 4.639 vụ việc TGPL cho người cao tuổi có khó khăn về tài chính. Trong đó có 1.959 vụ việc tư vấn pháp luật, 2.582 vụ việc tham gia tố tụng và 98 vụ việc đại diện ngoài tố tụng. Các vụ việc TGPL cho người cao tuổi tập trung chủ yếu ở lĩnh vực dân sự, hình sự, hôn nhân và gia đình, đất đai, thừa kế, chính sách xã hội và khiếu nại hành chính. Đặc biệt, nhu cầu tham gia tố tụng chiếm tỷ lệ lớn cho thấy người cao tuổi ngày càng có nhu cầu được bảo vệ quyền lợi trong các tranh chấp và vụ án cụ thể. Chất lượng vụ việc TGPL tiếp tục được nâng cao. Qua báo cáo của các địa phương, hầu hết các vụ việc đều được đánh giá đạt chất lượng hoặc đạt chất lượng tốt; không có vụ việc bị khiếu kiện về chất lượng TGPL. Nhiều vụ việc đã góp phần bảo vệ kịp thời quyền, lợi ích hợp pháp của người cao tuổi, hạn chế khiếu kiện kéo dài và củng cố niềm tin của người dân vào công lý. Có thể khẳng định, với phương châm “lấy người được trợ giúp pháp lý làm trung tâm”, hoạt động TGPL đã góp phần quan trọng trong thực hiện chính sách an sinh xã hội đối với người cao tuổi, nhất là người cao tuổi có khó khăn về tài chính. Một số khó khăn, hạn chế Bên cạnh kết quả đạt được, công tác PBGDPL và TGPL cho người cao tuổi vẫn còn một số hạn chế. Thứ nhất, việc triển khai PBGDPL ở một số địa phương còn mang tính lồng ghép, chưa chuyên sâu và chưa thực sự phù hợp với đặc điểm tiếp cận thông tin của người cao tuổi, nhất là tại vùng sâu, vùng xa. Thứ hai, nhiều người cao tuổi còn tâm lý e ngại tranh chấp, phụ thuộc vào con cháu hoặc thiếu điều kiện đi lại nên chưa chủ động tiếp cận dịch vụ TGPL. Thứ ba, công tác phát hiện, giới thiệu người cao tuổi thuộc diện được TGPL tại cơ sở đôi lúc chưa kịp thời. Vai trò của cơ sở y tế, cơ sở bảo trợ xã hội, tổ hòa giải và chính quyền cơ sở trong việc phát hiện nhu cầu TGPL chưa được phát huy đầy đủ. Thứ tư, đội ngũ thực hiện TGPL còn thiếu các chương trình bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng làm việc với người cao tuổi, nhất là kỹ năng tư vấn tâm lý, hỗ trợ người cao tuổi bị bạo lực, bị lừa đảo hoặc có hạn chế về khả năng tiếp cận thông tin. Thứ năm, kinh phí dành cho hoạt động PBGDPL và TGPL cho người cao tuổi còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc tổ chức truyền thông chuyên biệt, khảo sát nhu cầu và xây dựng tài liệu phù hợp. Giải pháp nâng cao hiệu quả trong thời gian tới Để tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác TGPL cho người cao tuổi, cần tập trung thực hiện một số giải pháp trọng tâm sau: Thứ nhất, tiếp tục đổi mới phương thức truyền thông theo hướng dễ hiểu, dễ tiếp cận, phù hợp với đặc điểm tâm lý và khả năng tiếp nhận thông tin của người cao tuổi; tăng cường truyền thông trực tiếp tại cộng đồng, cơ sở y tế, cơ sở bảo trợ xã hội và địa bàn khó khăn. Thứ hai, tăng cường tập huấn chuyên sâu cho đội ngũ Trợ giúp viên pháp lý, luật sư và người thực hiện TGPL về kỹ năng hỗ trợ người cao tuổi trong các lĩnh vực thường phát sinh tranh chấp như thừa kế, đất đai, chế độ chính sách, phòng chống bạo lực gia đình và phòng chống lừa đảo. Thứ ba, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa tổ chức thực hiện TGPL với Hội Người cao tuổi, cơ quan tiến hành tố tụng, chính quyền cơ sở và các tổ chức xã hội nhằm phát hiện sớm nhu cầu TGPL và hỗ trợ người cao tuổi tiếp cận dịch vụ. Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin theo hướng thân thiện với người cao tuổi nhưng vẫn cần duy trì song song các hình thức hỗ trợ trực tiếp để tránh tạo thêm rào cản trong tiếp cận dịch vụ. Thứ năm, quan tâm bố trí kinh phí phù hợp cho hoạt động TGPL đối với người cao tuổi, đặc biệt là các hoạt động truyền thông, tập huấn và hỗ trợ tại cơ sở. Giai đoạn 2022 - 2025, công tác PBGDPL và TGPL cho người cao tuổi đã đạt nhiều kết quả tích cực cả về hoàn thiện chính sách, truyền thông pháp luật và thực hiện vụ việc TGPL. Hoạt động TGPL đã góp phần quan trọng trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người cao tuổi, bảo đảm an sinh xã hội và thể hiện tính nhân văn của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng rõ nét, việc tiếp tục nâng cao hiệu quả TGPL cho người cao tuổi không chỉ là yêu cầu của chính sách an sinh mà còn là giải pháp quan trọng để bảo đảm công bằng trong tiếp cận công lý, không để người cao tuổi bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển đất nước. Tuyết Minh Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý