Ngày 08/7/2026, tại Phiên họp thứ 4, Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XVI đã chính thức thông qua Pháp lệnh số 03/2026/UBTVQH16 quy định về trình tự, thủ tục Tòa án nhân dân xem xét, quyết định việc đưa người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc (sau đây gọi tắt là Pháp lệnh số 03). Pháp lệnh số 03 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/8/2026 và thay thế Pháp lệnh số 01/2022/UBTVQH15. Đây là văn bản được ban hành nhằm bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng pháp luật, phù hợp với Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 và đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong việc xem xét, quyết định việc đưa người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc.
Việc ban hành Pháp lệnh số 03 không phải là một sự thay đổi ngẫu nhiên mà là kết quả của quá trình rà soát kỹ lưỡng các căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn thi hành pháp luật trong những năm qua. Việc xây dựng Pháp lệnh này nhằm cụ thể hóa các nghị quyết quan trọng của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII. Cụ thể là Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó nhấn mạnh việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt bỏ các thủ tục không cần thiết và đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến. Đồng thời, Nghị quyết số 57-NQ/TW đã xác định lộ trình đưa toàn bộ hoạt động của các cơ quan trong hệ thống chính trị lên môi trường số, đảm bảo tính liên thông và đồng bộ. Đặc biệt, sự ra đời của Luật Phòng, chống ma túy số 120/2025/QH15 (có hiệu lực từ 01/7/2026) đã bổ sung đối tượng người nghiện ma túy từ đủ 12 đến dưới 18 tuổi bị đưa đi cai nghiện bắt buộc tại trường giáo dưỡng. Điều này đòi hỏi một văn bản dưới luật quy định chi tiết trình tự, thủ tục tại Tòa án để đảm bảo tính thống nhất ngay khi Luật có hiệu lực.
Việc ban hành Pháp lệnh số 03 còn giúp khắc phục những vướng mắc, bất cập trong quá trình triển khai Pháp lệnh số 01/2022/UBTVQH15 bao gồm: (i) Cụ thể hóa chủ trương chuyển đổi số và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quy trình tố tụng; (ii) Tạo sự chủ động cho Thẩm phán trong việc điều hành đối với từng vụ việc cụ thể; (iii) Điều chỉnh thời hạn giúp giải quyết vụ việc đưa đối tượng đi cai nghiện thực hiện một cách nhanh chóng giúp giảm áp lực cho công tác quản lý và tạm giữ người nghiện ma túy; (iv) Điều chỉnh quy định về việc vắng mặt Kiểm sát viên tại phiên họp sơ thẩm để bảo đảm tính chất nhanh chóng, kịp thời trong giải quyết loại vụ việc này.
Pháp lệnh số 03 bao gồm 5 chương với 48 điều, mang đến những thay đổi căn bản sau:
1. Thúc đẩy mạnh mẽ việc chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông tin
Đây là điểm nhấn quan trọng nhất, phản ánh xu thế hiện đại hóa nền tư pháp. Theo đó, Pháp lệnh số 03 đã bổ sung khoản 2 Điều 6 quy định Tòa án nhân dân tối cao có trách nhiệm tổ chức thống kê, số hóa hồ sơ, xây dựng và quản lý cơ sở dữ liệu về việc xem xét, quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc,. Điều này giúp việc tra cứu, quản lý và tổng kết thực tiễn trở nên khoa học và nhanh chóng hơn.
Đồng thời, Pháp lệnh chính thức cho phép việc gửi, giao, nhận văn bản, quyết định và hồ sơ tài liệu bằng phương tiện điện tử tại điểm c khoản 1 Điều 7. Quy định này giúp giảm thiểu thời gian luân chuyển hồ sơ giấy, tiết kiệm chi phí và tăng tính minh bạch trong quá trình tố tụng.
2. Đổi mới trình tự phiên họp xem xét, quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc (phiên họp có tính chất sơ thẩm) và phiên họp xem xét, giải quyết khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị đối với quyết định của Tòa án (phiên họp có tính chất phúc thẩm) theo hướng linh hoạt
Nhằm khắc phục tính hình thức của các phiên họp trước đây, Pháp lệnh số 03 đã sửa đổi quy định về trình tự, thủ tục phiên họp (cả sơ thẩm và phúc thẩm) theo hướng không quy định chi tiết trình tự hỏi, tranh luận của người tham gia phiên họp mà giao Thẩm phán chủ động điều hành việc hỏi và tranh luận căn cứ vào tính chất, nội dung của từng vụ việc (Điều 22 và Điều 39). Quy định này hướng tới bảo đảm mục tiêu cuối cùng là giải quyết vụ việc một cách hiệu quả, đúng bản chất và nhanh chóng nhất.
3. Rút ngắn đáng kể một số thời hạn tố tụng
Để giải quyết vụ việc nhanh chóng, kịp thời, giảm áp lực cho công tác quản lý, tạm giữ người nghiện ma túy, Pháp lệnh số 03 đã rút ngắn một số thời hạn tố tụng cụ thể:
- Rút ngắn thời hạn xem xét, quyết định áp dụng biện pháp đưa đi cai nghiện bắt buộc từ 15 ngày xuống 10 ngày;
- Rút ngắn thời gian Tòa án phải thông báo việc thụ lý hồ sơ từ 02 ngày làm việc xuống 01 ngày làm việc;
- Rút ngắn thời gian Tòa án xem xét ra một trong các quyết định (i) yêu cầu bổ sung tài liệu, (ii) đình chỉ, tạm đình chỉ việc xem xét, quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc và (iii) mở phiên họp xem xét, quyết định việc đưa đi cai nghiện bắt buộc;
- Rút ngắn thời hạn cho các thủ tục khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị các quyết định của Tòa án từ 05 ngày làm việc xuống 03 ngày làm việc kể từ ngày Tòa án công bố quyết định hoặc kể từ ngày nhận được quyết định của Tòa án.
4. Thay đổi quy định về sự hiện diện của Kiểm sát viên
Đây là một điểm mới mang tính thực tiễn cao. Theo đó, Pháp lệnh quy định tại phiên họp có tính chất sơ thẩm, nếu Kiểm sát viên vắng mặt, Tòa án vẫn tiến hành phiên họp mà không hoàn thực hiện. Quy định này gắn trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện nhiệm vụ, tránh việc chậm trễ do lý do khách quan về nhân sự của Viện kiểm sát, đảm bảo quyền lợi được xem xét vụ việc đúng thời hạn của đối tượng (Điều 21).
Đối với phiên họp có tính chất phúc thẩm, do tính chất xét lại bản án/quyết định, Kiểm sát viên vẫn phải tham gia. Nếu vắng mặt thì Tòa án mới thực hiện hoãn phiên họp.
5. Đảm bảo tính thống nhất và hiệu lực bền vững
Pháp lệnh số 03 đã thực hiện việc bãi bỏ các điều khoản chồng chéo (như Điều 27 và Điều 31 của Pháp lệnh cũ) vì các nội dung này đã được quy định cụ thể tại các khoản 1, 2 và 3 Điều 39 Luật Phòng, chống ma túy năm 2025.
Đồng thời, Pháp lệnh số 03 cũng bỏ các quy định dẫn chiếu trực tiếp đến các điều, khoản, điểm của Luật Phòng, chống ma túy. Cách tiếp cận này giúp Pháp lệnh có tính ổn định cao hơn, không cần phải sửa đổi ngay cả khi Luật Phòng, chống ma túy có những điều chỉnh nhỏ về nội dung trong tương lai.
Pháp lệnh cũng bổ sung quy định giao nhiệm vụ cho Tòa án nhân dân tối cao trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn có trách nhiệm hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này, đảm bảo việc áp dụng thống nhất trên toàn quốc.
Lưu Công Thành
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý