Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trợ giúp pháp lý (TGPL) luôn được xác định là một trụ cột quan trọng nhằm bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật của mọi công dân, đặc biệt là nhóm đối tượng yếu thế. Đứng trước yêu cầu cấp thiết về cải cách tư pháp và tinh gọn bộ máy nhưng vẫn phải đảm bảo hiệu quả phục vụ nhân dân, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý (sau đây gọi là dự thảo Luật) đã đưa ra những đề xuất mang tính đột phá liên quan đến tổ chức và hoạt động của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cùng các Chi nhánh trực thuộc. Đây không chỉ là một sự điều chỉnh về mặt kỹ thuật lập pháp mà còn là một bước chuyển mình tư duy, chuyển từ quản lý bằng các tiêu chí cứng nhắc sang quản trị dựa trên nhu cầu thực tế của đời sống xã hội.
Hệ thống Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước – Điểm tựa pháp lý vững chắc cho nhân dân
Kể từ khi Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 có hiệu lực, hệ thống các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đã khẳng định được vai trò chủ đạo trong việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người dân. Theo quy định hiện hành và tiếp tục được kế thừa trong dự thảo Luật, Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Sở Tư pháp, do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thành lập. Với tư cách pháp nhân đầy đủ, có con dấu, trụ sở và tài khoản riêng, các Trung tâm này đóng vai trò là "hạt nhân" trong việc cung cấp dịch vụ TGPL trên địa bàn tỉnh, thành phố trên toàn quốc.
Về vấn đề Chi nhánh của Trung tâm, khoản 2 Điều 11 Luật TGPL năm 2017 quy định Chi nhánh của Trung tâm “được thành lập tại các huyện ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, giao thông không thuận tiện đến Trung tâm TGPL nhà nước và chưa có tổ chức hành nghề luật sư hoặc tổ chức tư vấn pháp luật tham gia TGPL” không còn phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương. Chính vì vậy, việc định vị lại vai trò và điều kiện thành lập các Chi nhánh – "cánh tay nối dài" của Trung tâm – đã trở thành trọng tâm trong lần sửa đổi luật này.
Từ những rào cản mang tính định lượng của Luật năm 2017
Nhìn lại quy định tại Khoản 2 Điều 10 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, việc thành lập Chi nhánh của Trung tâm phải đáp ứng các điều kiện như: chỉ được xem xét thành lập tại các huyện vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, giao thông không thuận tiện đến Trung tâm và quan trọng nhất là "chưa có tổ chức hành nghề luật sư hoặc tổ chức tư vấn pháp luật tham gia trợ giúp pháp lý".
Quy định này, vào thời điểm năm 2017, mang mục tiêu tích cực là tránh sự chồng chéo, lãng phí nguồn lực nhà nước và khuyến khích xã hội hóa hoạt động TGPL. Tuy nhiên, sau một quá trình vận hành, những tiêu chí này đến thời điểm hiện tại đã phần nào bộc lộ sự thiếu linh hoạt khi gắn điều kiện thành lập Chi nhánh với yếu tố "giao thông không thuận tiện" hay "kinh tế đặc biệt khó khăn" vô hình trung đã tạo ra một tư duy mặc định rằng TGPL chỉ dành cho vùng sâu, vùng xa. Trong khi đó, tại các khu công nghiệp, các khu vực đô thị hóa nhanh, nhu cầu được tư vấn pháp luật và bào chữa, bảo vệ miễn phí của người nghèo và các đối tượng thuộc nhóm yếu thế cũng vô cùng bức thiết.
Đột phá tư duy trong Dự thảo Luật sửa đổi: Trao quyền cho địa phương
Một trong những điểm sáng của dự thảo Luật là việc lược bỏ toàn bộ các điều kiện thành lập Chi nhánh mang tính định lượng, khó thực hiện tại một số địa phương trên thực tế. Dự thảo quy định ngắn gọn: "Căn cứ nhu cầu và điều kiện thực tế tại địa phương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định thành lập Chi nhánh của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước".
Sự thay đổi này mang ý nghĩa “cởi trói” về mặt cơ chế trong tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý. Dự thảo Luật bãi bỏ quy định Chi nhánh của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước được thành lập tại huyện ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, giao thông không thuận tiện đến Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước và chưa có tổ chức hành nghề luật sư hoặc tổ chức tư vấn pháp luật tham gia trợ giúp pháp lý, nhằm bảo đảm sự phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, trong đó không tổ chức chính quyền cấp huyện và thực hiện sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính. Việc điều chỉnh này đồng thời tạo điều kiện để tổ chức trợ giúp pháp lý được bố trí linh hoạt hơn theo đặc thù từng địa bàn, qua đó bảo đảm người dân, đặc biệt là người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, được tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý kịp thời, liên tục, không bị gián đoạn trong bối cảnh nhiều địa phương có phạm vi quản lý rộng, điều kiện địa lý, giao thông đi lại khác nhau, quy mô dân số lớn và cơ cấu dân cư đa dạng.
Hơn nữa, việc khẳng định Chi nhánh là "đơn vị phụ thuộc" và Trung tâm "chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động của Chi nhánh" trong Dự thảo đã làm rõ mối quan hệ quản lý xuyên suốt. Điều này giúp bộ máy hành chính trở nên chặt chẽ hơn: Chi nhánh thì sâu sát gần dân, còn Trung tâm thì giữ vai trò chỉ đạo chuyên môn, kiểm soát chất lượng vụ việc và chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất. Quy định này trong dự thảo nhằm hạn chế trường hợp thành lập các Chi nhánh một cách tràn lan, bởi mọi quyết định thành lập đều phải dựa trên nguồn lực ngân sách và nhu cầu có thật, dưới sự kiểm soát chặt chẽ của Trung tâm và Sở Tư pháp.
Lời kết
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý với những thay đổi về quy định tổ chức Trung tâm và Chi nhánh là một bước đi đầy bản lĩnh và thực tiễn. Điểm mới này cũng đồng thời thực hiện nhiệm vụ được nêu trong Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 là “Xây dựng mạng lưới, nâng cao năng lực của hệ thống TGPL để người dân dễ tiếp cận pháp luật”; “Nâng cao vai trò, tính chuyên nghiệp và chất lượng TGPL, nhất là trong hoạt động tố tụng tư pháp; hiện đại hóa, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hệ thống TGPL; mở rộng đối tượng được TGPL phù hợp với điều kiện của đất nước”. Hy vọng rằng, khi những quy định mới này đi vào cuộc sống, hệ thống các Trung tâm TGPL và Chi nhánh sẽ thực sự trở thành những “điểm tựa” về mặt pháp lý cho mỗi người dân, nơi mỗi người dân yếu thế đều có thể tìm thấy sự công bằng, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào các quy định pháp luật và chính sách của nhà nước. Đây chính là minh chứng rõ nét nhất cho một nền tư pháp vì nhân dân, do nhân dân và của nhân dân.
Nguyễn Phan Thuỳ Linh,
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý