Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong bảo đảm quyền con người, quyền công dân và quyền tiếp cận công lý của các nhóm yếu thế thông qua việc ghi nhận vai trò của trợ giúp viên pháp lý với tư cách người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong tố tụng hình sự.
Qua gần 10 năm triển khai thi hành, các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã tạo cơ sở pháp lý tương đối đầy đủ cho hoạt động trợ giúp pháp lý trong tố tụng hình sự, góp phần nâng cao chất lượng tranh tụng, hạn chế oan sai và bảo đảm công bằng trong tiếp cận công lý. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc liên quan đến thủ tục đăng ký bào chữa, quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý, cũng như việc bảo đảm quyền tiếp cận sớm dịch vụ trợ giúp pháp lý cho người bị buộc tội thuộc diện được TGPL. Bài viết phân tích thực tiễn thi hành các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 liên quan đến trợ giúp pháp lý, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm bảo đảm tốt hơn quyền được trợ giúp pháp lý trong giai đoạn sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự hiện nay.
Những kết quả nổi bật trong triển khai trợ giúp pháp lý theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015
Việc ban hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã tạo bước chuyển quan trọng trong nhận thức và thực tiễn bảo đảm quyền bào chữa, quyền được trợ giúp pháp lý của người yếu thế trong tố tụng hình sự. Lần đầu tiên, chức danh Trợ giúp viên pháp lý được ghi nhận trực tiếp trong Bộ luật với tư cách người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý. Đây không chỉ là sự ghi nhận về mặt pháp lý mà còn khẳng định vị trí, vai trò của hệ thống trợ giúp pháp lý trong nền tư pháp hiện đại.
Để triển khai đồng bộ các quy định của Bộ luật, Bộ Tư pháp đã tham mưu ban hành Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 với nhiều điểm đổi mới quan trọng, trong đó mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý là người bị buộc tội, bị hại thuộc nhóm yếu thế; tăng cường trách nhiệm phối hợp của các cơ quan tiến hành tố tụng; chú trọng hoạt động tham gia tố tụng của người thực hiện trợ giúp pháp lý.
Bên cạnh đó, hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành cũng từng bước được hoàn thiện. Đáng chú ý là Thông tư liên tịch số 10/2018/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC-TANDTC-VKSNDTC quy định về phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng và các chương trình phối hợp giữa Bộ Tư pháp với Tòa án nhân dân tối cao về người thực hiện trợ giúp pháp lý trực tại Tòa án nhân dân, với Bộ Công an về trực trợ giúp pháp lý trong điều tra hình sự. Các cơ chế này đã góp phần nâng cao khả năng tiếp cận sớm dịch vụ trợ giúp pháp lý cho người dân ngay từ giai đoạn đầu của quá trình tố tụng.
Trong thực tiễn triển khai, hoạt động phổ biến, quán triệt và tập huấn chuyên môn về tố tụng hình sự được thực hiện thường xuyên trên phạm vi toàn quốc. Các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước đã tăng cường bồi dưỡng kỹ năng tham gia tố tụng hình sự cho trợ giúp viên pháp lý; phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện giải thích, thông báo về quyền được trợ giúp pháp lý cho người bị buộc tội, bị hại thuộc diện được trợ giúp pháp lý.
Kết quả thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý trong lĩnh vực hình sự tăng mạnh qua các năm. Từ ngày 01/01/2018 đến ngày 31/12/2025, các Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước trên cả nước đã thực hiện 168.075 vụ việc tham gia tố tụng, trong đó có 135.303 vụ việc trong lĩnh vực hình sự, chiếm hơn 80% tổng số vụ việc tham gia tố tụng. Nhiều vụ việc đạt hiệu quả tích cực như người được trợ giúp pháp lý được tuyên không có tội, được chuyển tội danh hoặc giảm nhẹ hình phạt.
Các kết quả này cho thấy trợ giúp pháp lý ngày càng đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ công lý, bảo đảm quyền con người và tăng cường tính nhân đạo của nền tư pháp hình sự.
Những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn thi hành
Mặc dù đạt nhiều kết quả tích cực, việc triển khai các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự liên quan đến trợ giúp pháp lý vẫn còn một số bất cập đáng chú ý.
Thứ nhất, việc bảo đảm quyền tiếp cận sớm trợ giúp pháp lý chưa thực sự hiệu quả. Theo quy định hiện hành, người bào chữa được tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ. Tuy nhiên, thủ tục chuyển đơn yêu cầu người bào chữa và đăng ký bào chữa đôi lúc còn kéo dài, dẫn đến việc người thực hiện trợ giúp pháp lý khó có thể tham gia ngay từ hoạt động lấy lời khai đầu tiên. Bộ luật mới chỉ quy định trách nhiệm giải thích về quyền được trợ giúp pháp lý đối với người bị buộc tội, bị hại, nếu họ đề nghị được trợ giúp pháp lý thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thông báo cho Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước mà chưa quy định trách nhiệm giải thích, thông báo của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng đối với người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố…
Thứ hai, quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa trên thực tế còn gặp nhiều hạn chế. Bộ luật đã ghi nhận quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, chứng cứ nhưng chưa quy định rõ trách nhiệm cung cấp hoặc chế tài xử lý hành vi cản trở. Do đó, trong một số trường hợp, người thực hiện trợ giúp pháp lý gặp khó khăn trong quá trình thu thập tài liệu phục vụ bào chữa.
Thứ ba, pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ về thủ tục đăng ký bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, bị hại và đương sự. Điều này dẫn đến sự lúng túng trong áp dụng pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng ở địa phương.
Thứ tư, cơ chế phối hợp giữa cơ quan tiến hành tố tụng và tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý ở một số nơi chưa chặt chẽ. Vẫn còn trường hợp người thuộc diện được trợ giúp pháp lý chưa được giải thích đầy đủ về quyền được trợ giúp pháp lý hoặc việc thông báo cho Trung tâm trợ giúp pháp lý chưa kịp thời.
Thứ năm, Bộ luật Tố tụng hình sự chưa theo kịp yêu cầu chuyển đổi số trong hoạt động tư pháp. Hiện nay chưa có cơ chế liên thông điện tử giữa cơ quan tiến hành tố tụng và tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý trong việc gửi, nhận văn bản tố tụng, cấp giấy chứng nhận người bào chữa điện tử hoặc cập nhật tiến độ giải quyết vụ án.
Ngoài ra, việc sử dụng chưa thống nhất thuật ngữ “cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng” và “cơ quan tiến hành tố tụng” giữa các luật tố tụng cũng gây khó khăn trong kỹ thuật lập pháp và áp dụng pháp luật.
Định hướng hoàn thiện pháp luật về trợ giúp pháp lý trong tố tụng hình sự
Trong bối cảnh đang nghiên cứu sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự, cần chú trọng hoàn thiện các quy định liên quan đến trợ giúp pháp lý theo hướng bảo đảm tốt hơn quyền con người và quyền tiếp cận công lý.
Trước hết, cần sửa đổi các quy định về thời điểm tham gia tố tụng của người bào chữa theo hướng đơn giản hóa thủ tục đăng ký bào chữa, cho phép người bào chữa tham gia ngay khi xuất trình giấy tờ hợp lệ để bảo đảm quyền có người bào chữa từ giai đoạn đầu của tố tụng.
Bên cạnh đó, cần bổ sung cơ chế pháp lý bảo đảm quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa, quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc cung cấp tài liệu, chứng cứ theo yêu cầu hợp pháp của người bào chữa; đồng thời quy định chế tài đối với hành vi cản trở hoạt động bào chữa.
Ngoài ra, cần bổ sung quy định về chuyển đổi số trong hoạt động tố tụng và trợ giúp pháp lý như: cấp giấy chứng nhận người bào chữa điện tử; thông báo, gửi nhận văn bản tố tụng qua môi trường điện tử; xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa cơ quan tiến hành tố tụng và Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước.
Đồng thời, cần nghiên cứu thống nhất thuật ngữ trong các bộ luật tố tụng để bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.
Thực tiễn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 cho thấy các quy định liên quan đến trợ giúp pháp lý đã góp phần quan trọng trong bảo đảm quyền con người, nâng cao chất lượng tranh tụng và tăng cường khả năng tiếp cận công lý cho người yếu thế. Tuy nhiên, trước yêu cầu cải cách tư pháp và chuyển đổi số hiện nay, nhiều quy định của Bộ luật cần tiếp tục được nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung nhằm bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý thực chất, hiệu quả và kịp thời hơn. Việc hoàn thiện pháp luật về trợ giúp pháp lý trong tố tụng hình sự không chỉ là yêu cầu của cải cách tư pháp mà còn là điều kiện quan trọng để xây dựng nền tư pháp công bằng, nhân văn và hiện đại.
Tuyết Minh
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý