Trong tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em ngày càng trở thành một yêu cầu mang tính tất yếu, thể hiện rõ cam kết của Nhà nước trong việc xây dựng một xã hội công bằng, nhân văn và phát triển bền vững. Đặc biệt, đối với nhóm người chưa thành niên từ 16 đến dưới 18 tuổi – giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ vị thành niên sang trưởng thành – việc bảo đảm quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý kịp thời, miễn phí và phù hợp có ý nghĩa then chốt, không chỉ trong bảo vệ quyền lợi trước mắt mà còn định hình tương lai lâu dài của các em.
Theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý, trẻ em là đối tượng được Nhà nước bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý mà không phải trả chi phí. Trên thực tế, không ít người chưa thành niên đã phải đối diện với những vấn đề pháp lý phức tạp như trở thành nạn nhân của bạo lực, xâm hại, là đương sự trong các tranh chấp dân sự, hoặc thậm chí bị buộc tội trong các vụ án hình sự. Trong khi đó, do hạn chế về nhận thức pháp luật, kinh nghiệm sống và khả năng tự bảo vệ, các em gần như không đủ năng lực để tự mình đối diện với các thủ tục tố tụng vốn chặt chẽ và nghiêm ngặt. Trợ giúp pháp lý vì thế trở thành “điểm tựa pháp lý” quan trọng, giúp người chưa thành niên được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, đồng thời được định hướng nhận thức, giáo dục ý thức pháp luật và phòng ngừa tái phạm. Không chỉ dừng lại ở vai trò bào chữa hay bảo vệ quyền lợi, trợ giúp pháp lý còn góp phần hỗ trợ tâm lý, giúp các em hiểu đúng bản chất hành vi, nhận thức được hậu quả pháp lý và xã hội, từ đó có động lực sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng.
Tuy nhiên, quá trình triển khai trợ giúp pháp lý cho nhóm đối tượng này trên thực tế vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Một trong những bất cập đáng chú ý là việc chưa bảo đảm sự tham gia xuyên suốt của trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư trong toàn bộ quá trình tố tụng. Có những trường hợp người chưa thành niên đã được trợ giúp pháp lý ngay từ giai đoạn điều tra, nhưng khi chuyển sang xét xử lại không tiếp tục được thông báo để tham gia bảo vệ quyền lợi. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi hợp pháp của các em mà còn làm suy giảm hiệu quả của chính sách trợ giúp pháp lý, vốn được xây dựng với tinh thần bảo vệ toàn diện và liên tục.
Thực tiễn xét xử cho thấy, khi có sự tham gia đầy đủ và kịp thời của trợ giúp pháp lý, chất lượng giải quyết các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên được nâng lên rõ rệt. Việc trợ giúp viên pháp lý làm rõ các yếu tố về nhân thân, hoàn cảnh gia đình, điều kiện sống và môi trường giáo dục giúp Hội đồng xét xử có cái nhìn toàn diện hơn về nguyên nhân dẫn đến hành vi vi phạm. Trên cơ sở đó, các biện pháp xử lý mang tính giáo dục, phục hồi được ưu tiên áp dụng, phù hợp với tinh thần của pháp luật về tư pháp người chưa thành niên, thay vì chỉ chú trọng yếu tố trừng phạt.
Dẫu vậy, số lượng trẻ vị thành niên và gia đình chủ động tìm đến trợ giúp pháp lý hiện nay vẫn còn khiêm tốn. Nguyên nhân không chỉ xuất phát từ nhận thức chưa đầy đủ về quyền được trợ giúp pháp lý, mà còn do tâm lý e ngại, sợ định kiến xã hội và thiếu thông tin tiếp cận. Trong bối cảnh đó, công tác truyền thông về trợ giúp pháp lý cần được đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung và hình thức, hướng tới sự gần gũi, dễ hiểu và phù hợp với đặc thù tâm lý của thanh thiếu niên.
Bên cạnh công tác truyền thông, việc nâng cao chất lượng đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý cũng đóng vai trò then chốt. Trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên đòi hỏi trợ giúp viên, luật sư không chỉ vững vàng về chuyên môn pháp luật mà còn phải được trang bị kỹ năng giao tiếp, kỹ năng tư vấn tâm lý, khả năng làm việc trong môi trường thân thiện và an toàn cho trẻ em. Đây là yếu tố quyết định để các em cảm thấy được tôn trọng, được lắng nghe và sẵn sàng hợp tác trong quá trình giải quyết vụ việc.Một vấn đề khác cần tiếp tục được nghiên cứu là trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi nhưng đến thời điểm xét xử đã đủ tuổi thành niên. Theo quy định hiện hành, khi đã đủ 18 tuổi, cá nhân được coi là có năng lực hành vi đầy đủ và không còn thuộc diện bắt buộc phải có trợ giúp pháp lý. Tuy nhiên, xét trên phương diện thực tiễn, sự thay đổi về nhận thức pháp luật và tâm lý không diễn ra tức thời theo mốc tuổi pháp lý. Do đó, việc nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ phù hợp trong những trường hợp chuyển tiếp này là cần thiết, nhằm bảo đảm tính nhân văn và mục tiêu giáo dục của pháp luật hình sự.
Để trợ giúp pháp lý thực sự trở thành công cụ bảo vệ hiệu quả cho người chưa thành niên, cần có sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan tiến hành tố tụng, tổ chức trợ giúp pháp lý, nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội. Việc tăng cường phối hợp liên ngành, bảo đảm thông tin thông suốt trong toàn bộ quá trình tố tụng; đẩy mạnh truyền thông sâu rộng; đồng thời đầu tư bài bản cho công tác đào tạo đội ngũ trợ giúp viên pháp lý chuyên sâu về tư pháp người chưa thành niên là những giải pháp có ý nghĩa lâu dài.
Mở rộng và nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý cho người từ 16 đến dưới 18 tuổi không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là sự đầu tư bền vững cho tương lai xã hội. Mỗi trường hợp được trợ giúp kịp thời là thêm một cơ hội để người trẻ được định hướng đúng đắn, tránh xa sai lầm và trưởng thành trong sự bảo vệ của pháp luật và lòng nhân ái.
Nguyễn Việt Hà
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp